agriculture stories in Marathi, Remedis for controlling Goat dysentery, AGROWON, Maharashtra | Agrowon

प्रभावी उपचारांनी कमी होईल शेळ्यांची हगवण
डॉ. तेजस शेंडे
रविवार, 1 ऑक्टोबर 2017

शेळ्यांची हगवण लागल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात मरतुक होते. त्यामुळे आर्थिक नुकसानीला सामोरे जावे लागते. त्यासाठी काही प्रभावी उपायांसोबतच प्रतिबंधात्मक उपचारांकडेही लक्ष द्यावे.
 

शेळ्यांमधील हगवण हा आजार नाही. वेगवेगळे रोग, खाद्यातील बदल, अशुद्ध पाण्यामुळे हगवण होते. यामध्ये लेंढी न पडता दुर्गंधीयुक्त पातळ संडास होते. कोलायबॅसिलॉसिस (Colibacillosis), पॅराटाइफॉइड (Paratyphoid), कॉक्सिडीअाॅसीस (Coccidiosis), जंताचा प्रादुर्भाव अाणि विषारी वनस्पती खाल्ल्यामुळे तसेच पी.पी.आर. व आंत्रविषार या रोगांमुळे शेळ्यांना हगवणीचा त्रास होतो.

शेळ्यांची हगवण लागल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात मरतुक होते. त्यामुळे आर्थिक नुकसानीला सामोरे जावे लागते. त्यासाठी काही प्रभावी उपायांसोबतच प्रतिबंधात्मक उपचारांकडेही लक्ष द्यावे.
 

शेळ्यांमधील हगवण हा आजार नाही. वेगवेगळे रोग, खाद्यातील बदल, अशुद्ध पाण्यामुळे हगवण होते. यामध्ये लेंढी न पडता दुर्गंधीयुक्त पातळ संडास होते. कोलायबॅसिलॉसिस (Colibacillosis), पॅराटाइफॉइड (Paratyphoid), कॉक्सिडीअाॅसीस (Coccidiosis), जंताचा प्रादुर्भाव अाणि विषारी वनस्पती खाल्ल्यामुळे तसेच पी.पी.आर. व आंत्रविषार या रोगांमुळे शेळ्यांना हगवणीचा त्रास होतो.

कोलायबॅसिलॉसिस : यामुळे दोन आठवड्यापर्यंतची करडांना हगवण लागते.

  • जी करडे जन्मानंतर चीक पीत नाहीत अशी करडे अशक्त राहतात. यामुळे आजारास बळी पडतात.
  • गोठ्यातील अस्वच्छता,अस्वच्छ पाणी व खाद्यामुळे.
  • दुसरा अाजार झालेली करडे.
  • गोठ्यातील गर्दी व प्रवासातील ने-आण यामुळे ताण वाढतो.

मुख्य लक्षणे :

  • पिवळसर-पांढरट पातळ संडास.
  • नाळेच्या ठिकाणी लालसर व सुजलेले दिसते.
  • मागचे पाय संडासामुळे खराब होतात. शरीरातील पाणी कमी झाल्यामुळे करडे मरतात.

उपाय :

  • पशूवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्रतिजैवकांचा योग्य वापर.
  • करडांना भरपूर मीठ-साखरेचे पाणी पाजावे.

  
पॅराटाइफॉइड सालमोनेलॉसिस : यामध्ये १-२ वर्षांच्या शेळ्यांना हगवण लागते.

कारणे : 

  • गोठ्यातील गर्दी व अनावश्‍यक ने-आण.
  • खाद्यातील अचानक बदल.
  • कत्तलखाना किंवा मोठ्या बाजारपेठेत विकत घेतलेल्या शेळ्यांमध्ये प्रादुर्भाव अढळतो. 

लक्षणे :

  • ताप येतो व शेळ्यांचे खाणे पिणे बंद होते. 
  • पातळ, हिरवट संडास होते.संडासमध्ये काही वेळा रक्त दिसते.
  • ८-१५ दिवसांत शरीरातील पाणी कमी होऊन शेळ्या मरतात किंवा खूपच अशक्त होतात.
  • गाभण शेळ्या गाभडण्याची शक्‍यता असते.

उपचार : 

  • पशुवैद्यकाच्या साह्याने योग्य प्रतिजैवकाचा वापर करावा.
  • भरपूर पाणी व मीठ, साखर मिसळून द्यावी.

कॉक्सिडीअाॅसीस : हा आजार गोठ्यामध्ये ठेवलेल्या तणावग्रस्त शेळ्यांना होतो. शक्‍यतो लहान करडे (२-८ आठवडे) यास बळी पडतात.

कारणे : 

  • गोठ्यातील गर्दी, अस्वच्छता, खाद्यामधील अचानक बदल.
  • गोठ्यामध्ये आजारी शेळ्या दुसऱ्या ठिकाणाहून आणणे.
  • करडांना व्यवस्थित दूध न मिळणे.

उपचार : 

  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्रतिजैवकाचे उपचार.
  • शेळ्यांच्या विष्ठेची चाचणी करून रोगाची निश्‍चिती करावी.

आंत्रविषार : 

  • हा रोग जीवाणूमुळे होते, मरतूक मोठ्या प्रमाणात होते.
  • रोगाला करडे जास्त प्रमाणात बळी पडतात.

कारणे : 

  • करडांनी जास्त प्रमाणात दूध, नवीन चारा व धान्य खाल्ल्यास.
  • शेळ्यांची भूक मंदावते. पोटाला लाथा मारतात. पाण्यासारखी पातळ किंवा रक्तमिश्रित संडास होते.

उपचार :

  • आजार होऊच नये म्हणून आंत्रविषार रोगाविरुद्ध लसीकरण आजारी नसणाऱ्या शेळ्यांना करावे.
  • आजारी शेळ्यांना पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने उपचार करावे.

पी. पी. आर : हा विषाणूजन्य रोग आहे. लहान करडे व मोठ्या शेळ्या दोन्हीमध्ये होऊ शकतो. 

कारणे : 

  • सर्दी व विष्ठेमधून एका शेळीपासून दुसऱ्या शेळीला प्रादुर्भाव होतो.

लक्षणे : 

  • १०५ ते १६० अंश सेल्सिअस ताप येतो.
  • प्रथम शेळ्यांमध्ये खूप सर्दी होते. श्‍वासाचा वास येतो.
  • पातळ संडास होते. संडासला वास येतो.

उपचार :

  • पशूवैद्यकाच्या सल्ल्याने तात्काळ उपचार सुरू करावेत.
  • शेळ्यांना (आजारी नसलेल्या) लसीकरण करावे.

हगवण टाळण्यासाठी  उपाय :

  • गोठ्यामध्ये स्वच्छता व जमीन कोरडी ठेवावी.
  • खराब चारा देणे टाळावे.
  • आवश्‍यक आजाराच्या नियंत्रणासाठी वेळेवर लसीकरण करावे.
  • ८० टक्के हागवण दूषित पाणी अाणि खाद्यामुळे होतो. त्यामुळे पाणी अाणि खाद्य स्वच्छ राहील याची खात्री करावी. 
  • आजारी शेळ्या वेगळ्या ठेवाव्यात.
  • जास्त आजारी शेळ्यांना सावलीत ठेवावे, स्वच्छ खाद्य व पाणी द्यावे.
  • हगवण लागलेल्या शेळ्यांना तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने  मीठ, साखरेचे पाणी जास्तीत जास्त द्यावे.
  • शेळ्यांचा मागचा भाग गरम पाण्याने धुऊन स्वच्छ व कोरडा करावा.
  • हगवणीचे कारण कळण्यासाठी विष्ठा प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवावी व योग्य कारण शोधून तज्ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने उपचार सुरू करावे.
  • हगवणीमुळे शरीरातील पाणी कमी होते व शरीरप्रक्रियावर परिणाम होतो. मीठ, साखरेचे पाणी घरच्या घरी बनवावे.

उदा. : द्रावण - १ 
२ चमचे ग्लुकोज, २ चमचे मीठ, २ चमचे खाण्याचा सोडा, २ चमचे लिंबाचा रस २ लिटर पाण्यामध्ये मिसळून आजारी शेळ्यांना द्यावे.
द्रावण - २ 
अर्धा चमचा मीठ, ४ मोठे चमचे साखर किंवा मध १ लिटर पाण्यात मिसळावे.

संपर्क  : डॉ. तेजस शेंडे, ९९७०८३२१०५
(पशुअनुवंश व पशुपैदास विभाग, क्रांतिसिंह नाना पाटील पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, शिरवळ, जि. सातारा)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....