agriculture story in marathi, advantages of silage making for livestock | Agrowon

मुरघासाचे फायदे, जनावरांसाठी वापर
डॉ. शरद साळुंके
बुधवार, 24 ऑक्टोबर 2018

चाऱ्याच्या कमतरतेमुळे दूध उत्पादनामध्ये सातत्य राहत नाही, जनावरांचे वजन घटते, प्रजननक्रियेवर परिणाम होतो, जनावरे विविध रोगांना बळी पडतात. यावर उपाय म्हणून उपलब्ध चाऱ्यापासून मुरघास बनवून ठेवावा. म्हणजे चारा कमतरतेच्या काळात जनावरांना हिरवा, पौष्टिक व पाचक चारा उपलब्ध होईल.

मुरघास तयार होताना घडणारी रासायनिक प्रक्रिया

चाऱ्याच्या कमतरतेमुळे दूध उत्पादनामध्ये सातत्य राहत नाही, जनावरांचे वजन घटते, प्रजननक्रियेवर परिणाम होतो, जनावरे विविध रोगांना बळी पडतात. यावर उपाय म्हणून उपलब्ध चाऱ्यापासून मुरघास बनवून ठेवावा. म्हणजे चारा कमतरतेच्या काळात जनावरांना हिरवा, पौष्टिक व पाचक चारा उपलब्ध होईल.

मुरघास तयार होताना घडणारी रासायनिक प्रक्रिया

  • मुरघास करण्यासाठी भरलेल्या हिरव्या चाऱ्यात जे रासायनिक बदल घडतात, त्यामुळे हिरवा चारा खराब न होता साठवला जातो.
  • मुरघासाचा खड्डा चाऱ्याने भरून, चांगला दाबून पूर्णपणे हवाबंद केल्यानंतर हिरव्या चाऱ्यातील वनस्पतीपेशींचा श्वासोच्छ्‍वास काही काळ चालू असतो. त्यासाठी चाऱ्याच्या थरामध्ये अडकलेला ऑक्सिजन वनस्पतीपेशी वापरतात.
  • चाऱ्यात असणाऱ्या साखरेचे ज्वलन होऊन कार्बन डाय-ऑक्साईड, पाणी आणि उष्णता तयार होते. काही तासांमध्ये आतील शिल्लक राहिलेला ऑक्सिजन संपून जातो व पूर्णपणे ऑक्सिजनविरहित वातावरण खड्ड्यात तयार होते.
  • - या सर्व प्रक्रियेमुळे प्रथम आम्ल तयार करणाऱ्या जिवाणूंची संख्या वाढून चाऱ्यातील साखरेचे लक्टिक अॅसिड आणि व्होलाटाइल फॅटी अॅसिडमध्ये (अॅसिटिक, प्रोपिओनिक आणि ब्युट्रिक अॅसिड) रूपांतर होते. या सर्वांमध्ये अॅसिटिक अॅसिडचे प्रमाण सर्वांत जास्त, तर ब्युट्रिक अॅसिडचे प्रमाण सर्वांत कमी असते.
  • तयार झालेली अाम्ले चारा खराब करणाऱ्या अनावश्यक जिवाणूंची वाढ थांबवतात. या सर्व प्रक्रिया घडत असताना चाऱ्याचा सामू ३.७ इतका खाली येतो. तेव्हा चाऱ्यात जिवाणूंमुळे घडणारी आंबवण्याची प्रक्रिया थांबते.
  • फक्त बाहेरून मध्ये हवा जाणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक असते. अशाप्रकारे हा मुरघास असाच हवाबंद अवस्थेत न उघडता ठेवला तर फार काळ टिकवून ठेवला जातो.

चांगला मुरघास कसा ओळखावा

  • चांगला तयार झालेला मुरघास हा चमकदार, हिरवट - पिवळ्या किंवा सोनेरी रंगाचा असतो आणि त्याला आंबट गोड वास येतो.
  • चांगल्या मुरघासाचा सामू ३.५ ते ४.२ इतका असतो.
  • जर मुरघासाचा रंग काळसर व बुरशीयुक्त असेल, तर तो खराब झाला असे समजावे. तसेच, खराब मुरघासात पाण्याचे प्रमाण जास्त असते आणि त्याला घाण वास येतो.

जनावरासाठी वापर

  • ४ ते ६ आठवड्यांनंतर खड्डा/बॅग एका बाजूने उघडून आवश्यक मुरघास काढून घेऊन खड्डा/बॅग व्यवस्थित झाकावा. दररोज कमीत कमी अर्धा ते १ फूट जाडीचा थर काढून घ्यावा.
  • काढलेल्या मुरघासाचा वास जाण्यासाठी थोडावेळ उघडा ठेवावा. त्यानंतर जनावरांना खाण्यास द्यावा.
  • गाई- म्हशींना जास्तीत जास्त १५ ते २० किलो, तर शेळ्या-मेंढ्यांना १ ते १.५ किलोपर्यंत मुरघास द्यावा. सुरवातीला जास्त न देता हळू-हळू प्रमाण वाढवत जावे.
  • जनावरांना दिवसभर फक्त मुरघास न देता इतर चारा व खाद्य द्यावे.
  • मुरघास देणे चालू असलेल्या जनावरांना दररोज ५० ग्रॅम खाण्याचा सोडा द्यावा.
  • बुरशीयुक्त व खराब मुरघास जनावरांना खाऊ घालू नये.
  • दूध काढताना मुरघास जनावरांना खाऊ घालू नये.

फायदे

  • हिरवा चारा त्याच्या गुणधर्मासह टिकविला जातो.
  • पावसाळ्यात हिरवा चारा वाळविणे शक्य नसते, अशा वेळेससुद्धा मुरघास तयार करता येतो.
  • मुरघास खाण्यास रुचकर, कसदार, चवदार असल्यामुळे जनावरे आवडीने खातात व पचण्यास योग्य असतो.
  • एकाच हंगामात चारा पिके घेऊन त्यापासून मुरघास तयार करून दुसऱ्या हंगामात इतर पिकांसाठी जमीन वापरता येते.
  • खरीप आणि रब्बी हंगामातील जास्तीचा हिरवा चारा साठवून गरजेनुसार चारातुटीच्या काळात वापरता येतो. वाळलेल्या चाऱ्यापेक्षा साठवणुकीस जागा कमी लागते.
  • पशुखाद्यावरील खर्च कमी होऊन दूध उत्पादनात सातत्य राहते.

संपर्क ः डॉ. शरद साळुंके, ९४०४९५७५१७
(कार्यक्रम साहाय्यक (पशुविज्ञान), मांजरा कृषी विज्ञान केंद्र, लातूर)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....