agriculture story in marathi, agrowon, multiple croping, black rice farming, khedi, umred, nagpur | Agrowon

निवृत्त भूजल शास्त्रज्ञ झाला प्रयोगशील शेतकरी...
विनोद इंगोले
शनिवार, 12 जानेवारी 2019

काळ्या तांदळाचा प्रयोग 
गांधी यांनी यंदाच्या वर्षी ब्लॅक राईस अर्थात काळ्या तांदळाचा प्रयोग दहा गुंठ्यांत केला आहे. 
भारतात हा तांदूळ उत्तर पूर्व राज्यांमध्ये होतो. त्यात आरोग्यदायी व पौष्टीक घटकांचा भरपूर समावेश असल्याचे कृषी विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले. गांधी यांनी दहा किलो बियाण्याची रोवणी केली. त्यातून सहा क्‍विंटल उत्पादन मिळाले. कृषी विभागाने छत्तीसगड भागातून या तांदळाचे वाण आणले असून ज्या शेतकऱ्यांना त्याच्या प्रयोगाचा लाभ देण्यात आला त्यापैकी आपण एक असल्याचे त्यांनी सांगितले. 

भूजल शास्त्रज्ञ पदावरून निवृत्त झालेले ओमप्रकाश गांधी आपल्या खेडी (रिठ) (जि. नागपूर) येथील गावी आता पूर्णवेळ शेतीत रमले आहेत. यंदा त्यांनी काळ्या तांदळाचा प्रयोग दहा गुंठ्यांत केला. शेती करारावर घेत त्यात भात व कापूस लावला आहे. भाजीपाला पिकांची मुख्य निवड, त्याचबरोबर फळबाग विकासावर भर देत मोसंबी, आंबा, सागवानाची शेती सुरू केली आहे. 

नागपूर जिल्ह्यातील उमरेड तालुक्यात उमरेड शहरापासून अवघ्या तीन किलोमीटर अंतरावरील खेडी हे गाव वसले आहे. या ठिकाणी ओमप्रकाश गांधी राहतात. भूजल सर्वेक्षण विकास यंत्रणेत त्यांनी राज्यातील विविध ठिकाणी नोकरी केली. त्यांचा नोकरीतील अधिक काळ नागपूर, गडचिरोली या भागांत गेला. 
कनिष्ठ भूवैज्ञानिक म्हणून २०१७ मध्ये सेवानिवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी शेतीत राबण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार पाच एकर शेती खरेदी केली. त्यासाठी जमीन लागवडयोग्य करण्यास सुरवात केली. 

भाजीपाला पिकांना दिले प्राधान्य 
पीकपद्धतीचे नियोजन करताना गांधी यांनी सुरवातीपासूनच प्रयोगशीलतेवर भर दिला. 
त्यांना डाळिंब शेती करायची होती. परंतु ही शेती खर्चिक असल्याचे लक्षात आले. शेतीतील अनुभव नसल्याने सल्लागार घेऊन काम करणेदेखील परवडणारे वाटत नव्हते. त्यानंतर त्यांनी जवळच्या बाजारपेठा, पिकांचे दर आदींचा अभ्यास केला. त्यानंतर भाजीपाला पिकांकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. भेंडी, ढेमसे, गवार, चवळी, टोमॅटो आदी प्रयोगांना सुरवात केली. जमीन मुरमाड असल्याने गादीवाफा पद्धतीचा वापर सुरू केला. बारमाही भाजीपाला करताना ‘रोटेशन’ पद्धतीचा वापर केला आहे. दोन वर्षे वांगी लागवडीचा प्रयोग केला. परंतु किडींचा प्रादुर्भाव, वाढता उत्पादन खर्च, दर आदी मेळ न बसल्याने हे पीक घेण्याचे थांबविले. 

तालुक्‍याची बाजारपेठ 

  • उमरेड बाजारपेठ जवळ असल्याने भाजीपाला शेती साेपी झाली. विक्री अडचणही दूर झाली. 
  • यंदा भेंडीला २० ते ३५ रुपयांप्रमाणे प्रतिकिलोचा दर मिळाला. चवळी १५ ते २५ रुपये, गवारदेखील ३५ ते ४० रुपये प्रतिकिलोप्रमाणे विकली गेली. यंदा भाजीपाला पिकांनी त्यांना समाधान मिळवून दिले आहे. 

करार शेती 
कापूस, भात या पारंपरिक पिकांसाठी सुमारे नऊ एकर शेती करारावर घेतली आहे. धान काढणीनंतर गहू लागवड होते. यावर्षी पहिल्यांदाच कांदा, मुळादेखील लावला आहे. 

काळ्या तांदळाचा प्रयोग 

  • गांधी यांनी यंदाच्या वर्षी ब्लॅक राईस अर्थात काळ्या तांदळाचा प्रयोग दहा गुंठ्यांत केला आहे. 
  • आत्मा तंत्रज्ञान व्यवस्थापक सी. ए. खंडाईत, कृषी सहायक ए. एम. हारोडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली तांदळाचा हा प्रकल्प नागपूर जिल्ह्यात सुमारे ७० एकरांवर राबविण्यात आला. भारतात हा तांदूळ उत्तर पूर्व राज्यांमध्ये होतो. त्यात आरोग्यदायी व पौष्टीक घटकांचा भरपूर समावेश असल्याचे कृषी विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले. गांधी यांनी दहा किलो बियाण्याची रोवणी केली. त्यातून सहा क्‍विंटल उत्पादन मिळाले. कृषी विभागाने छत्तीसगड भागातून या तांदळाचे वाण आणले असून ज्या शेतकऱ्यांना त्याच्या प्रयोगाचा लाभ देण्यात आला त्यापैकी आपण एक असल्याचे त्यांनी सांगितले. 

तीनशे रुपये प्रतिकिलो दर 
आत्तापर्यंत १० किलोची विक्री केली आहे. कृषी विभागानेच बराच तांदूळ खरेदी केला. अजून विक्रीसाठी बराच शिल्लक ठेवला आहे. या तांदळात औषधी गुणधर्म चांगले असल्याने त्याला ग्राहकांकडून मागणी आहे. साहजिकच किलोला २५० चे ३०० रुपये दर मिळाल्याचे गांधी म्हणाले. ‘आत्मा’ आयोजित येत्या कृषी महोत्सवात या तांदळाची विक्री करण्याचे नियोजन आहे. 

भाजीपाल्यासाठी ‘स्टोरेज टॅंक’ 
गांधी यांना कृषी विभागाकडून अनुदानावर पॅकहाउस मिळाले आहे. त्यात दोन टाक्या बांधल्या आहेत. ज्या वेळी भाजीपाल्याला दर चांगले नसतील त्या वेळी किमान चार दिवस तो सुस्थितीत राहू शकेल असा या टाक्यांचा उद्देश आहे. त्याच्या चारही बाजूंना वाळू भरण्यात आली आहे. त्यामध्ये पाणी सोडण्यात येते. त्यामुळे टाक्या थंड राहतात. यासाठी पाच लाख रुपये खर्च आला. त्यातील दोन लाख रुपये अनुदानाची रक्कम मिळाली. पाण्यासाठी परिसरात प्लॅस्‍टिक टॅंकही बसविण्यात आला आहे. 

जनावरांचे संगोपन 
शेतीला जनावरांचे साह्य दिले आहे. दोन गायी, चार कालवडी, दोन बैल असे पशुधन त्यांच्याकडे आहे. घरची गरज भागवून उर्वरित दुधाची विक्री थेट व डेअरीलाही केली जाते. 

फळबाग व पीकविस्तार 
गांधी यांनी पिकांची विविधता जपताना फळपिकांवरही भर दिला आहे. मोसंबीची ३०० झाडे त्यांनी लावली आहेत. भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेतून त्यासाठी अनुदान मिळाले आहे. दीड वर्षांपूर्वी सीताफळाची ५०० झाडे लावली. मात्र त्यातील ४०० जिवंत आहेत. आंबा, चिकू तसेच बांधावर सागवानाची ५०० झाडेही लावून भविष्याची सोय केली आहे. 

संपर्क- ओमप्रकाश गांधी-७७१९०६९६९१

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
शेतीला मिळाली बीजोत्पादनाची साथबोरी (ता. जिंतूर, जि. परभणी) गावशिवारात चंद्रशेखर...
'जलवर्धिनी' करतेय लोकशिक्षणातून जल...जलवर्धिनी प्रतिष्ठानतर्फे पाण्याचे संधारण आणि...
पिंप्री गावाने कमावले लसूणघास शेतीत नाव पिंप्री (वळण) (ता. राहुरी, जि. नगर) हे गाव मुळा...
दुष्काळातही सुरती हुरड्याची  चवच काही...औरंगाबाद जिल्ह्यातील सारंगपूर येथील अरुण कडूबाळ...
रसदार उन्हाळी काकडी अर्थकारणाला देतेय...जळगाव जिल्ह्यात पाचोरा, जामनेर, यावल, जळगाव आदी...
बॅंक अधिकारी झाला पूर्णवेळ प्रयोगशील...विशाखापट्टण व त्यानंतर हैद्रराबाद येथे खासगी...
दर्जेदार ऊसबेण्याची केली निर्मिती काशीळ (ता. जि. सातारा) येथील उच्चशिक्षित व...
मच्छीमारी व्यवसायाने आणली समृद्धीगणित विषयात पदवी असूनही बेरोजगार राहणं नशिबी आलं...
काबुली हरभऱ्याने उंचावले अर्थकारण चोपडा तालुक्‍यातील (जि. जळगाव) तापी व अनेर...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
बचत गटांमुळे मिळाल्या रोजगाराच्या संधीनेवासा (जि. नगर) येथे नऊ वर्षापूर्वी बारा...
पीक बदलातून शेती केली किफायतशीर...जलसंपदा विभागात कार्यरत असणाऱ्या नारायण अात्माराम...
दर्जेदार गांडूळखताला तयार केले मार्केटकोल्हापूर जिल्ह्यातील कसबा सांगाव (ता. कागल)...
ग्रेडिंग, कोटींगद्वारे संत्र्याचे...सालबर्डी (जि. अमरावती) येथील संत्रा उत्पादक नीलेश...
स्वच्छ, सुंदर, पर्यावरण समृद्ध करंजगावनाशिक जिल्ह्यातील करंजगाव राज्यात ग्रामविकासात...
जरंडीच्या पाटलांनी जोपासली देशी संकरित...राज्यात, देशभरात बहुतांश क्षेत्र बीटी कापसाखाली...
जास्त पावसाच्या प्रदेशात निर्यातक्षम...जास्त पावसाच्या भागात द्राक्षशेती आणि तीही...
तूप, खवा निर्मितीसह उभारली सक्षम...दहावीपर्यंत शिक्षण झालेले. रोजगारासाठी दूध संघात...
मका पिकाला दुग्धव्यवसायाची जोड खेडी खुर्द (ता. जि. जळगाव) येथील अरुण व दीपक या...
दर्जेदार शेती अवजारे निर्मितीत उंद्री...बुलडाणा जिल्ह्यातील उंद्री गावाने शेती उपयोगी...