agriculture story in marathi, aquaculture, bhadgaion, akkalkuva, nandurbar | Agrowon

मासेमारी व्यवसायातून झाली शेतकरी कुटुंबे आर्थिक सक्षम 
चंद्रकांत जाधव 
मंगळवार, 9 ऑक्टोबर 2018

नंदुरबार जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतात अतिदुर्गम व नर्मदा नदीकाठावरील खर्डी खुर्द (ता. धडगाव) व लगतच्या पाड्यांवर मासेमारी व्यवसायामुळे येथील शेतकऱ्यांना रोजगार संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. खर्डी खुर्द येथे सहकारी मच्छीमार सोसायटीची स्थापना झाली अाहे. त्याद्वारेही माशांची खरेदी केली जाते. इंदूर (मध्य प्रदेश) येथील व्यापारी थेट धडगावात येऊन त्याची खरेदी करतात. यामुळे हमीचा आर्थिक स्राेत शेतकऱ्यांना मिळाला आहे. तरंगत्या पिंजऱ्यातील मत्स्यसंवर्धनाचा प्रकल्पही यावर्षी सुरू झाला आहे. 

नंदुरबार जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतात अतिदुर्गम व नर्मदा नदीकाठावरील खर्डी खुर्द (ता. धडगाव) व लगतच्या पाड्यांवर मासेमारी व्यवसायामुळे येथील शेतकऱ्यांना रोजगार संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. खर्डी खुर्द येथे सहकारी मच्छीमार सोसायटीची स्थापना झाली अाहे. त्याद्वारेही माशांची खरेदी केली जाते. इंदूर (मध्य प्रदेश) येथील व्यापारी थेट धडगावात येऊन त्याची खरेदी करतात. यामुळे हमीचा आर्थिक स्राेत शेतकऱ्यांना मिळाला आहे. तरंगत्या पिंजऱ्यातील मत्स्यसंवर्धनाचा प्रकल्पही यावर्षी सुरू झाला आहे. 

नंदुरबार जिल्ह्यातील ३३ गावे सरदार सरोवर प्रकल्पामुळे बाधित झाली. त्यात धडगाव व अक्कलकुवा तालुक्‍यातील गावांचा समावेश आहे. धडगाव तालुक्‍यातील शेलगदा, चिंचखेडी व खर्डी खुर्द या गावांतील काही शेतकऱ्यांची जमीन बुडीत क्षेत्रात जाऊन एक ते दीड एकरच शिल्लक राहिली. या भागात मासेमारीचा पारंपरिक व्यवसाय केला जातो. खर्डी खुर्दपासून तालुक्‍याचे ठिकाण सुमारे ३२ किलोमीटरवर तर नंदुरबारपासून खर्डी खुर्द सुमारे १६५ किलोमीटर आहे. हा भाग सातपुडा पर्वतातील अति दुर्गम क्षेत्रात येतो. अलीकडेच गावापर्यंत कच्चा रस्ता झाला आहे. वीज पोचली आहे. मात्र एसटीने जायचे असले तर दोन किलोमीटरची पायपीट करून बिलगावात जावे लागते. ‘मोबाईल’चे देखील ‘नेटवर्क’ नाही. 

खर्डी खुर्दचा मासेमारी व्यवसाय 
इथली शेती पावसावरच अवलंबून आहे. मुरमाड, हलक्‍या जमिनीत ज्वारी, बाजरी, तूर, मका आदी पिके घेतली जातात. कापूस लावला तर पाण्याअभावी नुकसान होते. अशा स्थितीत मासेमारी व्यवसायावरच या भागातील शेतकऱ्यांनी लक्ष केंद्रीत केले. व्यवसायाला सहकारी सोसायटीच्या मदतीने वाढविण्यासह रोजगाराची संधी निर्माण करण्यासाठी नर्मदा नियंत्रण प्राधिकरणाने प्रयत्न केले. यातून खर्डी खुर्द येथे कुमबाय कुंदराणा नर्मदा सहकारी मच्छीमार सोसायटीची स्थापना २०१५ मध्ये झाली. त्याचे ५१ सदस्य असून यातील ४८ जणांना होड्यांचे वितरण झाले आले आहे. ही सोसायटी पशुसंवर्धन, दुग्धविकास व मत्स्यसंवर्धन विभागांतर्गत सहायक निबंधक (धुळे) यांच्याकडे नोंदणीकृत आहे. 

मासेमारी हंगाम व अर्थकारण 
देवाज्या रामसिंग पावरा सोसायटीचे अध्यक्ष आहेत. होड्यांसाठी शासनाकडून अर्थसाह्य तसेच मासे पकडण्यासाठी मजबूत जाळे व अन्य यंत्रणाही उपलब्ध झाली. मासेमारी बारमाही चालते. परंतु ऑगस्टच्या मध्यात व सप्टेंबरमध्ये चांगला हंगाम असतो. नर्मदा नदीत रोहू, कतला व भातमासे अधिक मिळतात. भातमासे बारमाही तर रोहू व कतला जुलै ते ऑगस्टच्या मध्यापर्यंतच उपलब्ध असतात. माशांची खरेदी सोसायटी ७० रुपये प्रतिकिलो दराने करते. विक्रीसाठी धडगावात जावे लागते. तेथे १०० रुपये प्रतिकिलोचा दर मिळतो. इंदूरचे व्यापारी खरेदी करतात. चार-पाच जणांचे गट खर्डी खुर्द येथे तयार झाले आहेत. दर महिन्याला ८ हजार ते १२ हजार रुपयांचे उत्पन्न त्यांना मिळते. हंगामात पाच जणांच्या गटाला प्रतिदिन ५०० ते १५०० रुपयांपर्यंत उत्पन्नही मिळते. सोसायटीलाच माशांची विक्री करावी असे बंधन सभासदांवर नाही. अधिक दर मिळत असतील तर ते अन्य व्यापाऱ्यांनाही विक्री करू शकतात. 

सोसायटीचे यश- व्यवसायातील ठळक बाबी 

  • खर्डी खुर्दमधील सुमारे २०० जणांचा उदरनिर्वाह मासेमारी व्यवसायावर अवलंबून 
  • सोसायटीला माशांची वाहतूक करण्यासाठी मालवाहू वाहन नर्मदा नियंत्रण प्राधिकरणअंतर्गत नंदुरबार येथील मत्स्यव्यवसाय विभागाकडून उपलब्ध 
  • खर्डी खुर्दच्या पलीकडे नर्मदा काठावरील दुपखेडा व सकरजा (जि. मध्य प्रदेश) या गावांमध्येही सहकारी मच्छीमार सोसायट्यांची स्थापना 
  • मध्य प्रदेशातील अंजनवारा (जि. अलिराजपूर) गावातील शिलदार मोघा पावरा व शेंड्या पावरा हेदेखील मासेमारीनिमित्त खर्डी खुर्दच्या सोसायटीअंतर्गत काम करतात. 
  • गेल्यावर्षी सुमारे ७० लाख मत्स्यबीज नर्मदा नदीत खर्डी खुर्द व परिसरात सोडण्यात आले. 

मासेमारीने दिला आर्थिक हात 
नर्मदा काठावरील धडगाव तालुक्‍यातील सावऱ्या दिगर, अकाईपाडा, बोमणा, खोपरमाळ येथील शेतकरीही लहान मासे पकडून, ते वाळवून धडगावात विक्री करतात. त्यास १५० रुपयांच्या पुढे व साधारण २०० रुपये प्रतिकिलो दर मिळतो. सावऱ्या दिगर येथील जत्या पुट्या पावरा अनेक वर्षांपासून मासेमारी करतात. त्यांती तिन्ही मुले मदत करतात. दिवसाला ३०० ते ४०० रुपयांची कमाई होते. वसंत बामट्या पावरा या भुसा (ता. धडगाव) येथील युवकाची जमीन सरदार सरोवरच्या बुडीत क्षेत्रात गेली. त्यांच्याकडे शेती नाही. ते आपल्या बंधूंसह मासेमारीचा व्यवसाय करतात. शासकीय बोटीवर ते चालक आहेत. खर्डी खुर्द मच्छीमार सोसायटीचे अध्यक्ष देवाज्या यांचा मुलगा तुरसिंग, संजय, मुलगी रेखा व पत्नी मेथी हेदेखील मासेमारी व्यवसायात मदत करतात. त्यांची तीन एकर शेती कोरडवाहू आहे. खरिप हंगामावरच ती अवलंबून आहे. 

बाधित गावांमध्ये तरंगते पिंजरे 
सरदार सरोवराच्या ‘बॅकवॉटर’मुळे बाधित अक्कलकुवा तालुक्‍यातील मणीबेली, चिमलखेडी व धडगाव तालुक्‍यांतील खर्डी खुर्द, चिंचखेडी आणि शेलगदा येथे सहकारी मच्छीमार सोसायट्या स्थापन झाल्या. त्यासाठी पशुसंवर्धन, दुग्धविकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाची मदत मिळाली. सरदार सरोवर प्रकल्पअंतर्गत कृती कार्यक्रमाद्वारे या गावांमध्ये नर्मदा नदीत तरंगच्या पिंजऱ्यातील मत्स्यसंवर्धन कार्यक्रमास सुरवात झाली. यात ४८ पिंजरे, पंगा सीएस प्रकारचे मत्स्यबीज आणि माशांचे खाद्य यासठी १०० टक्के अनुदान उपलब्ध केले. सोसायट्यांमधील पदाधिकाऱ्यांचे वर्सोवा (मुंबई) येथील मत्स्य विषयाशी संबंधित महाविद्यालयात प्रशिक्षण झाले. सद्यस्थितीत दोन लाख ४० हजार मासे खर्डी खुर्दनजीकच्या पिंजऱ्यांमध्ये सोडले आहेत. सहायक आयुक्त, मत्स्यव्यवसाय विभाग (नंदुरबार व धुळे) यांच्या समन्वयाने हा कार्यक्रम सुरू आहे. नर्मदा नदीत नामशेष होत असलेल्या महाशीर माशाचेही संवर्धनही सुरू असून त्याचे मत्स्यबीज नदीत सोडले आहे. 

संपर्क- देवाज्या पावरा-९४०३४३७३१६ 
खर्डी खुर्द (ता.धडगाव) 
किरण पाडवी-९८२२२०४९१८ 
सहायक आयुक्त, मत्स्यव्यवसाय विभाग, नंदुरबार 
 

फोटो गॅलरी

इतर अॅग्रो विशेष
विदर्भात भुईमूग शेंगाचे दर पोचले ५७००...नागपूर ः उन्हाळी भुईमुगाची आवक विदर्भातील अनेक...
खास पोह्यासाठी भाताची ‘कर्जत शताब्दी’...रत्नागिरी ः दापोली येथील डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण...
महिला गटाची प्रक्रिया उद्योगातून ‘...बार्शीटाकळी (जि. अकोला) गावातील दहा महिलांनी...
शेतीला मिळाली पूरक उद्योगाची साथमहिलांसाठी बचत गट चळवळ फायद्याची ठरली आहे. बचत...
कृषी, संलग्न विद्याशाखांसाठी ‘खासगी’कडे...पुणे : राज्यातील कृषी व संलग्न विद्याशाखांच्या...
गायी आणि म्हशींच्या गुणसूत्रांची बॅंक...पुणे ः  गायी, म्हशींच्या आनुवंशिक सुधारणा...
मॉन्सूनच्या वाटचालीस पोषक स्थितीपुणे   : अरबी समुद्रात गुजरातच्या...
कोकणात पाऊस जोर धरणारपुणे  : ‘वायू’ चक्रीवादळाचा प्रभाव ओसरू...
आश्‍वासनानंतर कडू यांचे विमा आंदोलन...पुणे : फळ पीकविमा योजनेतील गलथानपणामुळे...
वैशिष्ट्यपूर्ण, मूल्यवर्धित उत्पादनांत...औरंगाबाद येथील सौ. मनीषा संतोष चव्हाण यांनी...
मुंबईमध्ये शेतकरी ते ग्राहक सेंद्रिय...नाशिक : सिन्नर तालुक्यात दुष्काळी परिस्थिती...
अकोली जहाॅंगीर येथे एचटीबीटी...अकोला ः देशात प्रतिबंधित असलेले एचटीबीटी कापूस...
कर्नाटक आगमनानंतर, मॉन्सूनच्या...पुणे : अरबी समुद्रातील ‘वायू’ चक्रीवादळामुळे...
सांगली जिल्ह्यात बेदाणा उत्पादनात वाढ,...सांगली ः बेदाणा निर्मितीसाठी प्रतिकूल वातावरण...
तिसऱ्या दिवशीही समुद्राला उधाणसिंधुदुर्ग : वायुवादळामुळे समुद्राला आलेले...
खरीप हंगामासाठी भेंडीची नवी जातचिपळूण ः दापोली येथील डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण...
कोकणात बरसणार पूर्वमोसमीच्या सरीपुणे : ‘वायू’ चक्रीवादळाच्या प्रभावामुळे कोकणात...
दुष्काळ सांगतो ‘जपून वापरा पाणी’हवामानाच्या नुकत्याच व्यक्‍त झालेल्या अंदाजानुसार...
‘असर’दार शिक्षणासाठी...कृषी पदवीधर आता माध्यमिक शिक्षकांच्या नोकरीसाठी...
मॉन्सूनची दक्षिण कर्नाटकपर्यंत चालपुणे : अरबी समुद्रातील ‘वायू’ चक्रीवादळामुळे...