agriculture story in marathi, balanced feeding management in poultry | Agrowon

कोंबड्यांसाठी संतुलित खाद्यनिर्मिती आवश्यक
डॉ. कल्याणी सरप, डॉ. एस. यु. नेमाडे
मंगळवार, 18 डिसेंबर 2018

पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे खाद्य तयार करायचे आहे, याचा निश्चित आरखडा तयार करावा, कारण कोंबडी खाद्य चिक, ब्रॉयलर व लेयर अशा तीन प्रकारचे असते. कोंबडीच्या खाद्यात वापरावयाचा कच्चा माल कमीत कमी खर्चात चांगल्या दर्जाचा मिळवण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

पोल्ट्री व्यवसायामध्ये एकूण खर्चाच्या ६० ते ७० टक्के खर्च फक्त खाद्यावर होतो. म्हणून पक्ष्यांना दिल्या जाणाऱ्या खाद्याचे प्रमाण व त्या खाद्याची प्रत अतिशय महत्त्वाची असते. पक्ष्यांचे खाद्य भरडलेले बारीक असावे लागते.

पक्ष्यांना आहार देताना घ्यावयाची काळजी

पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे खाद्य तयार करायचे आहे, याचा निश्चित आरखडा तयार करावा, कारण कोंबडी खाद्य चिक, ब्रॉयलर व लेयर अशा तीन प्रकारचे असते. कोंबडीच्या खाद्यात वापरावयाचा कच्चा माल कमीत कमी खर्चात चांगल्या दर्जाचा मिळवण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

पोल्ट्री व्यवसायामध्ये एकूण खर्चाच्या ६० ते ७० टक्के खर्च फक्त खाद्यावर होतो. म्हणून पक्ष्यांना दिल्या जाणाऱ्या खाद्याचे प्रमाण व त्या खाद्याची प्रत अतिशय महत्त्वाची असते. पक्ष्यांचे खाद्य भरडलेले बारीक असावे लागते.

पक्ष्यांना आहार देताना घ्यावयाची काळजी

  • पक्ष्यांच्या खाद्यामध्ये सर्व महत्त्वाचे अन्नघटक उदा. प्रथिने, कार्बोदके, ऊर्जा, तंतू, क्षार, हे घटक त्यांच्या वाढीनुसार, ॠतुमानानुसार व उत्पादनानुसार मिळणे आवश्यक आहे .
  • पक्ष्यांना दिल्या जाणाऱ्या खाद्यामध्ये बुरशी, ई- कोलाय, मायकोप्लास्मा, साल्मोनेला नसल्याची खात्री करून घ्यावी.
  • खाद्य १ ते १.५ महिन्यापेक्षा जास्त वेळ साठवून ठेवू नये.
  • ॠतुमानानुसार खाद्यातील अन्नघटकाचे प्रमाण बदलावे.
  • पक्ष्यांच्या खाद्यामध्ये तंतूचे प्रमाण नेमून दिलेल्या प्रमाणातच असावे.
  • सर्व खाद्य घटकांचा आवश्यकतेनुसार वापर करून समतोल व पोषक खाद्य तयार करावे.
  • खाद्य भांड्यामध्ये भरताना एक तृतीयांश एवढेच भरावे जेणेकरून खाद्य वाया जाण्याचे प्रमाण कमी राहील.

कोंबड्यांच्या खाद्यामधील घटक
प्रथिने
पक्ष्यांच्या वाढीसाठी, शरीराची झीज भरून काढण्यासाठी, रोग प्रतिकारशक्ती निर्माण करण्यासाठी प्रथिनांची गरज असते.

पिष्टमय पदार्थ (कर्बोदके)
सर्व प्रकारच्या एकदल धान्यामध्ये पिष्टमय पदार्थाचे प्रमाण जास्त असते. या घटकांपासून पक्ष्यांना ग्लुकोज, साखर मिळते. शरीराच्या वाढीसाठी पिष्टमय आवश्यक असतात.

स्निग्ध पदार्थ
पक्ष्यांच्या वाढीसाठी स्निग्ध पदार्थांची आवश्यकता असते. स्निग्ध पदार्थ चरबीच्या स्वरूपात शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांत साठून राहतात व अन्न तुटवड्याच्या काळात शरीरास उष्णता व कार्यशक्ती पुरवितात.

खनिजे व क्षार
हाडांना बळकटी मिळण्यासाठी व अन्नपचनासाठी कोंबड्यांना खनिजांची आवश्यकता असते. आहारात खनिजांचा वापर योग्य प्रमाणात केल्यास पायातील अशक्तपणा दूर होतो. शरीरास कॅल्शियम, लोह, मीठ, आयोडिन, तांबे, लोह, सोडियम, सेलेनियम, झिंक इत्यादी खनिजांची आवश्यकता असते.

जीवनसत्त्वे
-जीवनसत्त्वामुळे कोंबड्यांमध्ये रोगप्रतिकार शक्ती निर्माण होते व उत्पादन वाढते. शरीर कार्यक्षम व तजेलदार राहते. जीवनसत्त्वाचे मिश्रण बाजारातून घेता येते. जीवनसत्त्वाचे दोन प्रकार पडतात.
पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे
बी -१, बी-२, बी-६ व बी-१२, बायोटिन, फोलिक व निकोटिनिक ॲसिड इत्यादी.
स्निग्ध पदार्थात विरघळणारी जीवनसत्त्वे  
अ, ड, ई आणि क
विरघळणारी जीवनसत्त्वे
पक्ष्यांच्या खाद्यामध्ये वापरण्यात येणारे खाद्यपदार्थ जसे की सोयाबीन, शेंगदाणा पेंड ई. मध्ये आफ्लाटोक्झिन यांसारख्या बुरशीची वाढ होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे पक्ष्यांना विषबाधा होण्याची शक्यता असते. हे टाळण्यासाठी पक्ष्यांना खाद्यातून विषाच्या शिरकावाला प्रतिबंध करणारी विरघळणारी जीवनसत्त्वे दिली जातात.

कॉक्सिडिओस्टस
गादी पद्धतीमध्ये वाढवलेल्या पक्ष्यांमध्ये कॉक्सिडिया नावाचे परोपजीवीची झपाट्याने वाढण्याचा धोका असतो, त्यामुळे पक्ष्यांना रक्ती हगवण होते. हे टाळण्यासाठी खाद्यामध्ये कॉक्सिडिओस्टटसचा वापर करण्यात येतो.

अॅसिडिफायर्स
आम्ल सामू (अॅसिडिक पी.एच.) मध्ये जिवाणू व विषाणूंची वाढ होत नाही. पक्ष्यांच्या खाद्यामध्ये कमी तीव्रतेचे आम्ल पदार्थ जसे कि लॅक्टिक , सायट्रिक, अॅसिटिक अॅसिड यांसारख्या आम्लांचा उपयोग केला जातो. ही आम्ले खाद्यामध्ये मिसळल्यानंतर पचन संस्थेचा सामू आम्लधर्मीय होतो, त्यामुळे अनावश्यक व धोकादायक जिवाणू मरतात किंवा त्यांची वाढ होत नाही.

प्रोबायोटिक्स
पक्ष्यांच्या खाद्यामध्ये पचनास पूरक व बहुउपयोगी जिवाणूंची वाढ केलेल्या पदार्थांचा प्रोबायोटीक्स म्हणून वापर केला जातो. या प्रोबायोटिकमध्ये लॅक्टोबॅसिलस या जिवाणूंची वाढ केलेली असते.

संतुलित खाद्य निर्मिती
संतुलित खाद्य म्हणजे सर्व आवश्यक पौष्टिक तत्त्वांचा समावेश असलेले खाद्य, या खाद्यात वापरण्यात येणारे घटक यामध्ये असलेली प्रथिने, ऊर्जा व जास्तीत जास्त वापरण्याचे प्रमाण माहीत असणे आवश्यक आहे.

खाद्याची गुणवत्ता
ओलावा कमी असलेले व ताजे खाद्य असावे. खाद्याची गुणवत्ता व रासायनिक चाचणी प्रयोग शाळेत करता येते. एक किलो वजन वाढीसाठी ब्रॉयलर पक्ष्याला १.६ ते १.८ किलो खाद्य, तसेच लेयर पक्षी १.६ किलो खद्यातून एक डझन अंडी देत असेल, तर खाद्याची गुणवत्ता चांगली आहे, असे समजावे.

संपर्क ः डॉ. कल्याणी सरप, ९०९६८७०५५० ishasarap@gmail.com
(विषयविशेषज्ञ(पशुसंवर्धन), कृषीविज्ञानकेंद्र, यवतमाळ)

इतर कृषिपूरक
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...
रेशीम कीटक संगोपनगृहात राखा योग्य...थंडीमध्ये वाढ झाल्यामुळे रेशीम कीटकांच्या...
प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावरावर होणारे...प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावर चारा खात नाही व पाणी...
दूध उत्पादन वाढीसाठी उपयुक्त बायपास...प्रथिनांचा आहारात योग्य प्रमाणात वापर केला तर...
दुधाळ गाईची काळजी, व्यवस्थापनगाभण आणि प्रसूती काळात गायीच्या शरिरातील ऊर्जा...
मुक्त संचार कुक्कुटपालनासाठी उपयुक्त :...सर्व प्रकारच्या वातावरणात सहजरीत्या वाढू शकणाऱ्या...
कोंबड्यांसाठी संतुलित खाद्यनिर्मिती...पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे...
पशू सल्लाशेळ्या व मेंढ्यांना वजनवाढीस हिवाळा हा काळ योग्य...
जनावरांसाठी पाैष्टिक मुरघासज्या ठिकाणी हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे...
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...
कोंबड्यांच्या आहार, लिटर व्यवस्थापनात...कमी तापमानात कोंबड्यांची योग्य प्रकारे काळजी न...