agriculture story in marathi, Benefits of freeze drying | Agrowon

दर्जेदार उत्पादनासाठी फ्रिज ड्रायिंग
संदीप पालवे
गुरुवार, 6 सप्टेंबर 2018

रूढ झालेल्या यांत्रिक ड्रायर्सच्या तुलनेत फ्रिज ड्रायरची किंमत सुमारे ५ पट जास्त असल्यामुळे लघू उद्योगात या पद्धतीच्या वापरावर मर्यादा आल्या आहेत. पण उत्तम, दर्जेदार, गुणवत्तापूर्ण वाळवण्यासाठी फ्रिज ड्रायिंग एक चांगला पर्याय आहे.
 

रूढ झालेल्या यांत्रिक ड्रायर्सच्या तुलनेत फ्रिज ड्रायरची किंमत सुमारे ५ पट जास्त असल्यामुळे लघू उद्योगात या पद्धतीच्या वापरावर मर्यादा आल्या आहेत. पण उत्तम, दर्जेदार, गुणवत्तापूर्ण वाळवण्यासाठी फ्रिज ड्रायिंग एक चांगला पर्याय आहे.
 
वाळवून अन्नपदार्थ टिकवण्याची पद्धत फार पूर्वीपासूनच वापरली जाते. सर्वच अन्नपदार्थात पाण्याचे प्रमाण असते. पाणी हे सूक्ष्म जिवांच्या वाढीसाठी उत्तम माध्यम आहे, म्हणून अन्नपदार्थ खराब किंवा नाश पावतात. वाळवण्याचा प्रक्रियेत अन्नातील पाणी काढून घेतले जाते. परिणामतः सूक्ष्म जीव वाढीसाठी योग्य किंवा अनुकूल माध्यम नसल्यामुळे अन्नपदार्थ टिकतात. वाळवण्यासाठी उन्हात पसरवून ठेवण्याची पद्धत पारंपरिक आहे. या पद्धतीत धूळ, अनियंत्रित तापमान, वातावरण वरील अवलंबित्व इत्यादी घटकांची मर्यादा आल्यामुळे ही घरगुती पातळीवर वापरली जाते.

इतर ड्रायर्सचे तोटे
सोलर ड्रायर, ट्रे ड्रायर, ड्रम ड्रायर, रोटरी ड्रायर, स्प्रे ड्रायर, टनेल ड्रायर इत्यादी यांत्रिक स्वरूपाचे ड्रायर वापरून अन्नपदार्थ वाळवले जातात. या यांत्रिक ड्रायर्समुळे तापमान नियंत्रित करणे, धुळीपासून संरक्षण आणि एकसारखे वाळवणे शक्य झाले. पण या यांत्रिक ड्रायर्समुळे वाळवलेल्या अन्नपदार्थातील रंग, गंध, पोषण मूल्याचा नाश होतो.

फ्रिज ड्रायिंगची कार्यपद्धती
आधुनिक आणि वापरास सोयीची फ्रिज ड्रायिंग ही पद्धत नावीन्यपूर्ण आहे. फ्रिज ड्रायिंग शब्दशः असे वाटते की फ्रिज किंवा शीतपेटीत ठेवून वाळवले जाते का? तर या वाळवण्याच्या प्रक्रियेत आधी अन्नपदार्थ शून्य अंशापेक्षा कमी तापमानाला आणले जाते, या तापमानाला आल्यावर अन्नातील सर्व पाण्याचे बर्फात रूपांतर होते, या तापमानाला आणल्यावर अन्नपदार्थावरील दाब (प्रेशर) हे ४.५८ एम एम एच जी (mmHg) इतका नियंत्रित ठेवला जातो. या दाब आणि तापमानाच्या परिस्थितीला बर्फाचे रूपांतर सरळ बाष्पात होते. घन स्वरूपातील बर्फ द्रव स्वरूपात न जाता बाष्पात रूपांतरित होण्याच्या क्रियेला शब्लिमेशन म्हणतात. शब्लिमेशनमुळे सुमारे ८० टक्के पाण्याचे बर्फातून बाष्पात रूपांतर होते. त्या नंतर हळूहळू तापमान वाढवून जास्तीत जास्त ४० अंश इतके करून उर्वरित पाण्याचे बाष्पीभवन केले जाते आणि अशा पद्धतीने कमी तापमानाला पदार्थ वाळवला जातो.

फ्रिज ड्रायिंगचे फायदे

  • कमी तापमानाला प्रक्रिया होत असल्यामुळे हाताळण्यास सोपी आहे.
  • वाळवलेल्या अन्नपदार्थांचे आकारमान सुयोग्य राहते (आकुंचन होत नाही).
  • कमी तापमानामुळे पदार्थाचा रंग टिकून राहतो.
  • पदार्थातील नैसर्गिक गंध टिकून राहण्यास कमी तापमानातील प्रक्रिया मदत करते.
  • वाळवल्यानंतर पुन्हा पाणी शोषून घेण्याच्या प्रक्रियेत जास्तीत जास्त पाणी शोषून घेण्याची क्षमता या फ्रिज ड्राय केलेल्या पदार्थांना असते.
  • अन्नातील पोषक घटक सुरक्षित राहतात.
  • अन्नातील बायो-ॲक्टिव घटकांचे संवर्धन होते.
  • ज्या पदार्थांना रंग, गंध, बायो-ॲक्टिव घटकांमुळे बाजारभाव मिळतो, उदा : स्ट्रॉबेरी, लाल मिरची, बहुमूल्य मसाल्याचे पदार्थ इ. पदार्थांचे फ्रिज ड्रायिंग करून टिकवणं सहज शक्य आहे.

संपर्क ः प्रा. एस. बी. पालवे, ८२७५४५२२०३
(के. के. वाघ अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नाशिक)

इतर कृषी प्रक्रिया
चांगल्या अारोग्यासाठी ः प्रोबायोटिक्स...प्रोबायोटिक्‍स म्हणजे सजीव सूक्ष्मजीव. सुमारे एक...
प्रोबायोटिक कुल्फीकुल्फी हा गोठवलेला थंड आइस्क्रीमचा प्रकार...
टोमॅटो मूल्यवर्धनातून वाढवा फायदाबाजार जास्त प्रमाणात टोमॅटोची अावक झाल्यामुळे...
दर्जेदार उत्पादनासाठी फ्रिज ड्रायिंगरूढ झालेल्या यांत्रिक ड्रायर्सच्या तुलनेत फ्रिज...
विविध हंगामी फळांपासून बनवा जॅमहंगामानुसार विविध प्रकारची फळे उपलब्ध होतात....
प्रक्रिया उद्योगात नारळाला मागणीनारळाचा प्रत्येक भागाचा उपयोग प्रक्रिया...
मावा मलई निर्मितीतून मिळविले आर्थिक...जळगाव शहरामधील पिंप्राळा परिसरातील देवकाबाई...
अाैषधी गुणधर्मांनीयुक्त अाल्याचे लोणचे...आले हे स्वयंपाकात सूप, बिस्किटे आणि वड्यांच्या...
रोजगार शोधार्थ गाव सोडलेले निवृत्ती...शेतीतून शाश्‍वत उत्पन्नाची हमी नसल्यामुळे कोकर्डा...
शेतमाल प्रक्रियेसाठी सोपी यंत्रेभारतीय कृषी संशोधन परिषदेची ‘सिफेट’ ही अत्यंत...
प्रक्रियेपूर्वी तपासा दुधाची गुणवत्तादूध काढल्यानंतर दूध संकलन केंद्र, दूध शीतकरण...
प्रक्रिया उद्योगासाठी उपयुक्त यंत्रेप्रक्रिया उद्योगामध्ये विविध यंत्रांची आवश्यकता...
पाैष्टिक गुणवत्तेचे सोया दूधसोयाबीनमध्ये ४० टक्के प्रथिने, २० टक्के तेल व...
सोलर टनेल ड्रायरबाबत माहिती...सोलर टनेल ड्रायरमध्ये सफेद मुसळी, पान पिंपरी, हळद...
अर्जुन लागवडीसाठी निवडा दर्जेदार रोपेअर्जुन हा वृक्ष वनशेतीसाठी उत्तम आहे. अर्जुन...
मसाला प्रक्रिया उद्योगात अाहेत संधीमसाले व त्यावर आधारित प्रक्रियायुक्त पदार्थांना...
खरबूज प्रक्रियेत आहेत संधी...खरबूज हे अत्यंत स्वादिष्ट फळ. खाण्याच्या बरोबरीने...
गिरणी उद्योगातून उभारला उत्पन्नाचा शाश्...जळगाव शहरातील पुष्पा विजय महाजन यांनी एका...
भोंगळेंचा शुद्ध नीरेचा ‘कल्पतरू' ब्रँडमाळीनगर (ता. माळशिरस, जि.सोलापूर) येथील नीलकंठ...
मका उत्पादनवाढ अन् प्रक्रियेलाही संधीमका उत्पादकता वाढीसाठी एकेरी संकरित, उशिरा पक्व...