Agriculture story in Marathi, care and management of buffalo in summer | Agrowon

उन्हाळ्यात म्हशींची घ्या काळजी
डाॅ. एम. व्ही. इंगवले
बुधवार, 21 फेब्रुवारी 2018

उन्हाळ्यातील वाढलेल्या तापमानाचा परिणाम म्हशीमध्ये लक्षणीय पद्धतीने जाणवतो. वर्षभर दूध उत्पादनासाठी उन्हाळ्यात म्हशींचे योग्य प्रकारे संगोपन केल्यास दुग्ध उत्पादन व प्रजनन योग्य राहून उन्हाळ्यातही अधिक फायदा मिळतो.

उन्हाळ्यातील वाढलेल्या तापमानाचा परिणाम म्हशीमध्ये लक्षणीय पद्धतीने जाणवतो. वर्षभर दूध उत्पादनासाठी उन्हाळ्यात म्हशींचे योग्य प्रकारे संगोपन केल्यास दुग्ध उत्पादन व प्रजनन योग्य राहून उन्हाळ्यातही अधिक फायदा मिळतो.

म्हशींचे वर्षभर सातत्यपूर्ण दूध उत्पादन व प्रजनन असणे हे किफायतशीर व्यवसायाकरिता महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात उन्हाळ्यात तापमानाचा पारा हा ४० अंश सेल्सिअसच्या वर जातो. तर विदर्भातील काही जिल्ह्यांत हे तापमान ४५ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोचते. बहुतांश पशुपालकांकडे म्हशींसाठी गोठ्याची व्यवस्था नसते. त्यामुळे म्हशींना झाडाखाली किंवा कमी सावलीत तर कधी कधी उघड्या जागेत ठेवले जाते. त्यामुळे म्हशीच्या आहारावर, आरोग्यावर तसेच प्रजनन क्षमतेवर विपरीत परिणाम जाणवतो. उन्हाळ्यात वाढलेल्या तापमानामुळे म्हशीवर होणारे परिणाम व याकरिता पशुपालकांनी ठराविक उपाययोजनांचा उपयोग करावा व या उपाय योजनांची माहिती खाली दिली आहे.

जास्त तापमानाचा म्हशीवर होणारा परिणाम

  •  म्हशीच्या कातडीमध्ये घामग्रंथीचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे शरीरातील घामग्रंथीद्वारे तापमान नियंत्रण ही क्रिया दिसून येत नाही. यामुळे म्हशी ह्या वाढलेल्या तापमानाला लगेच बळी पडतात. यामुळे त्यांच्या शरीराचे तापमान वाढते.
  • म्हशींचा रंग हा गडद काळा असतो. त्यामुळे सूर्यकिरणे ही काळ्या रंगात लवकर व जास्त प्रमाणात शोषली जातात. यामुळे म्हशीच्या शरीराचे तापमान जास्त वाढते.
  • शरीरातील वाढलेल्या तापमानामुळे म्हशीची भूक मंदावते. साधारणपणे म्हशीची खाद्य खाण्याची क्षमता २५ ते ३० टक्के इतकी कमी होते. यामुळे खाद्यघटकाच्या कमतरतेमुळे दुधाचे उत्पादन ५ ते ७ टक्के इतके कमी होते. कमी खाद्यामुळे म्हशीच्या पोटातील सामू (ph) बदलतो व आम्लता वाढते.
  • शरीराचे तापमान नियंत्रित राहण्यासाठी, शरीरातील खनिजे तसेच सोडिअम, पोटॅशियम, इत्यादी चे जास्त उत्सर्जन होते. यामुळे त्यांची कमतरता जाणवते.
  • वाढलेल्या तापमानामुळे शरीरातील पाण्याची पातळी फारच कमी होते. यामुळे म्हशींना अशक्तपणा, जाणवतो व भूक मंदावते. यामुळे दूध उत्पादन कमी होते.
  • म्हशींना जर उन्हात बांधलेले असेल तर प्रखर सूर्यकिरणांमुळे शरीरातील संप्रेरकाचे संतुलन बिघडल्यामुळे काही म्हशींचा कालावधी पूर्व किंवा गर्भपात होतो यामुळे आर्थिक नुकसान होते.
  • म्हशी मुळातच शांत किंवा मुका माज दाखवितात. माजाची लक्षणे म्हशीमध्ये तीव्र नसतात. उन्हाळ्यात आणखीन परिणाम होऊन म्हशी उन्हाळ्यात माजावर येत नाहीत. माजावर आलेल्या म्हशीच्या माजाचा कालावधी कमी राहतो (६ ते ८ तास). बहुतांश म्हशी रात्रीचा माज दाखवतात व शांत माजामुळे माजाचे निदान होत नाही.
  • उन्हाळ्यात म्हशींमध्ये माज निदानानंतर गर्भधारणेचे प्रमाण कमी असते. गर्भ तयार झाल्यावरही अति उष्ण तापमानामुळे गर्भ टिकून राहू शकत नाही.

उपाययोजना
अ. खाद्याचे नियोजन

  •  उन्हाळ्यात म्हशींची भूक कमी होते. त्यामुळे त्यांना खाद्य घटकाची कमतरता जाणवते. याची भरपाई करण्यासाठी म्हशीच्या खाद्यामध्ये जास्त ऊर्जा देणारे घटक उदा. तेल, फॅट इत्यादीचा वापर करावा. लवकर ऊर्जा मिळण्यासाठी ऊसाची मळी किंवा गूळ इत्यादीचा वापर करावा. यामुळे ऊर्जा तयार होऊन दूध उत्पादन टिकून राहील.
  • म्हशींना सकाळी १० ते संध्याकाळी ५ या वेळेत खाद्य देऊ नये. म्हशींना जेव्हा बाहेरील तापमान कमी असेल त्यावेळेस कुट्टी केलेला कडबा किंवा मका, बाजरीची कुट्टी द्यावी. शक्‍यतो संध्याकाळी ६ ते सकाळी १० वाजेपर्यंत चारा व खाद्य द्यावे.
  • शरीरावाटे बाहेर पडणारी खनिजे, सोडिअम व पोटॅशियम यांची पातळी टिकवण्याकरिता खाद्यामध्ये खनिज मिश्रण द्यावे व सोबत दररोज ५० ग्रॅम मोठे/जाडे मीठ द्यावे.
  • म्हशींना कमीत कमी ४ ते ५ वेळा थंड पाणी पाजावे. शक्‍यतो २४ तास पाण्याचा पुरवठा असल्यास उन्हाचा परिणाम कमी जाणवतो अाणि दूध उत्पादन टिकून राहण्यास मदत होते.
  • खाद्यात दररोज ५० ग्रॅम खाण्याचा सोडा दिल्यास पोटातील (ph) सामू हा टिकून राहून खाद्याचे पचन उत्तम होते. याचा थेट दूध उत्पादनावर चांगला परिणाम दिसून येतो.

ब. गोठ्यात सावलीचे नियोजन

  • म्हशींना गोठ्यात बांधत असल्यास व गोठ्याचे शेड पत्र्यांचे असल्यास पत्र्यावर कडबा, गव्हाचे किंवा भाताचे तणीस यांचा रुंद थर द्यावा. यामुळे सूर्यकिरण पत्र्यावर पडत नाहीत व गोठ्यातील तापमान थंड राहण्यास मदत होते.
  •  गोठ्याच्या मध्य भागांची उंची जास्त असावी. (१२ ते १४ फूट) यामुळे हवा खेळती राहते व गोठ्याचे तापमान कमी होण्यास मदत होते.
  • गोठ्याच्या बाजूने पोते बांधावे व त्यावर पाणी शिंपडावे. यामुळे थंडगार हवा गोठ्यात येईल व त्याचा कुलर सारखा उपयोग होईल.
  • शक्‍य असल्यास गोठ्यात फॅन किंवा फॉगर बसवावे. त्यामुळे तापमान नियंत्रित होईल.
  • गोठ्याच्या बाजूने शेवरी, लिंब किंवा दाट सावली देणारे वृक्ष लावावेत. यामुळे गोठ्यातील तापमान कमी व थंड राहते. तसेच झाडाच्या सावलीमुळे थंडावा राहतो.
  • सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे म्हशीच्या अंगावर दिवसातून दोनदा पाणी टाकून धुवावे. किंवा पाण्यात डुबण्यास सोडावे.

क. प्रजननाचे नियोजन

  • उन्हाळ्यात म्हशीच्या माजाचे निदान चांगल्या पद्धतीने करावे. रात्री व सकाळी (लवकर) म्हशींना चांगले निरखून पाहिल्यास माजाचे निदान योग्य होईल.
  • कृत्रिम रेतन करताना शक्‍यतो सकाळी किंवा संध्याकाळच्या वेळी करावे.
  • काही म्हशी माजावर येत नसतील तर पशुवैद्यकाच्या मदतीने त्यांच्या माजाचे एकत्रीकरण करावे व ठरलेल्या वेळेस कृत्रिम रेतन करावे. यामुळे माजाचे निदान करावे लागत नाही व गर्भधारणेचे प्रमाण वाढते.

संपर्क ः डॉ. एम. व्ही. इंगवले, ९४०५३७२१४२
स्नातकोत्तर पशुवैद्यक व पशुविज्ञान संस्था अकोला.

 

इतर कृषिपूरक
खुरांच्या आजाराकडे वेळीच लक्ष द्याजनावरांना खुरात झालेल्या जखमेमुळे रोगजंतूचा खोलवर...
अल्पभूधारकांच्या आर्थिक स्वावलंबनासाठी...केवळ शिक्षण आहे म्हणून व्यवसाय यशस्वी होत नाही,...
शेळीपालन सल्ला करडांचे कप्पे मुख्यतः हवेशीर, कोरडे, उबदार...
गाभण काळात खाद्यासह गोठा व्यवस्थापनाकडे...जनावरांचा गाभण काळ हा अतिशय संवेदनशील काळ असतो....
परदेश अभ्यास दाैऱ्याबद्दल...जळगाव - जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांनी मोठ्या उत्साहाने...
प्रक्रियेपूर्वी तपासा दुधाची गुणवत्तादूध काढल्यानंतर दूध संकलन केंद्र, दूध शीतकरण...
प्राण्यांद्वारे होणाऱ्या आजारांपासून...जनावरांपासून माणसास होणारे आजार प्रामुख्याने...
बैलातील आतड्याच्या अाजारावर योग्य उपचार...उन्हाळ्यात तसेच इतर शेतीकामाच्या दिवसांत...
चाऱ्याची पचनियता, पाैष्टिकता...उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असल्यामुळे जवळपास...
दुभत्या जनावरांमधील उन्हाळी कासदाहउन्हाळी कासदाह हा दुधाळ जनावरांमध्ये उद्भवणारा...
प्रतिबंधात्मक उपायातून रोखता येतो निपाह...निपाह विषाणूचा प्रादुर्भाव प्रामुख्याने...
बैलामधील खांदेसुजीची कारणे, लक्षणे...उन्हाळ्यात किंवा पावसाळ्याच्या सुरवातीला नांगरणी...
मधमाश्यांच्या आहारातील प्रोबायोटिक्स...गेल्या वीस वर्षांपासून मधमाश्यांच्या वसाहती नष्ट...
भारतीय मागूर माशांचे बिजोत्पादन...कमी संवर्धन कालावधी (सहा ते सात महिने), कमी...
पहिला अधिकृत जागतिक मधमाशी दिन आज होणार...संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या २० डिसेंबर २०१७ रोजी...
राहुरी येथे मधमाशीविषयक प्रशिक्षणाचे...राहुरी ः मधुमक्षिका पालनाचे शेती उत्पादनात विशेष...
प्रयत्न, सातत्यामुळेच मिळाला...प्रयत्न व त्यात सातत्य हाच खरा तर यशाचा मंत्र आहे...
प्रतिबंधात्मक उपचारांनी टाळा जनावरांतील... जास्त तापमानामुळे जनावरांना उष्माघात...
देश-परदेशासह पर्यटकांचे आकर्षण ठरलेले ‘...नगर जिल्ह्यात अकोले तालुक्यात भंडारदऱ्याच्या...
स्वच्छता, योग्य व्यवस्थापनातून टाळा...शेडमधील अस्वच्छता अाणि अनियोजित व्यवस्थापनामुळे...