agriculture story in marathi, causes of fungal infection in livestock feed | Agrowon

जनावरांच्या अाहारात बुरशीजन्य घटकांचा वापर टाळा
डॉ. अमोल आडभाई, समीर भागवत
बुधवार, 24 ऑक्टोबर 2018

अाहाराद्वारे जनावरांच्या शरीरात बरेच हानिकारक घटक जाऊ शकतात यापैकी प्रामुख्याने बुरशीयुक्त आहार हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेस सामान्यपणे डोळ्यांना न दिसणारी बुरशी किंवा अफ्लाटाॅक्सीन युक्त चारा अनावधानाने जनावरांना खायला दिला जातो. त्यामुळे जनावराचे आरोग्य धोक्यात येते.

आहार देत असताना त्यामध्ये जनावरांना अपायकारक असा कोणताही घटक जात नाही याची काळजी घेणे अावश्‍यक असते.
 
अफ्लाटाॅक्सीन

अाहाराद्वारे जनावरांच्या शरीरात बरेच हानिकारक घटक जाऊ शकतात यापैकी प्रामुख्याने बुरशीयुक्त आहार हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेस सामान्यपणे डोळ्यांना न दिसणारी बुरशी किंवा अफ्लाटाॅक्सीन युक्त चारा अनावधानाने जनावरांना खायला दिला जातो. त्यामुळे जनावराचे आरोग्य धोक्यात येते.

आहार देत असताना त्यामध्ये जनावरांना अपायकारक असा कोणताही घटक जात नाही याची काळजी घेणे अावश्‍यक असते.
 
अफ्लाटाॅक्सीन

  • अफ्लाटाॅक्सीन हा विषारी बुरशीजन्य घटक असून त्यामुळे जनावरांच्या अारोग्यावर अतिशय हानिकारक परिणाम होऊ शकतात.
  • अफ्लाटाॅक्सीनचे (१४ किंवा त्यापेक्षा जास्त) अनेक प्रकार आढळतात, त्यापैकी अफ्लाटाॅक्सीन बी १, बी २, जी १ आणि जी २ हे चार प्रकार जास्त धोकादायक अाहेत.
  • पशुखाद्याची अयोग्य पद्धतीने म्हणजे उबदार अाणि अोलसर ठिकाणी साठवणूक केल्यामुळे बुरशीची वाढ होते. जनावरांचा चारा किंवा पशुखाद्यामध्ये जास्त प्रमाणात आर्द्रता असेल तसेच जास्त तापमानामुळे ही खाद्यामध्ये जास्त प्रमाणात बुरशी निर्माण होते. यामध्ये बऱ्याच प्रकारच्या बुरशीचा समावेश असतो परंतु अॅस्परजीलस फ्लेवस व अॅस्परजीलस पेरासीटीकस या जातीच्या बुरशी जास्त प्रमाणात मायकोटोक्सीन नावाचा विषारी पदार्थ तयार करतात.
  • दुष्काळी भाग, चाऱ्याची योग्य प्रकारे साठवणूक न केल्यामुळे तसेच अधिक उष्णप्रदेशामध्ये बुरशीची जास्त प्रमाणात वाढ होऊ शकते.
  • मायकोटाॅक्सीन मुळे मायकोटाॅक्सीकोसिस नावाचा आजार होतो. मायकोटाॅक्सीन एक प्रकार म्हणजे अफ्लाटाॅक्सीन होय.
  • याव्यतिरिक्त, अफ्लाटाॅक्सीन एम १(एएफम १) हा, अफ्लाटाॅक्सीन बी १ (एएफबी १) पदार्थाच्या चयापचय पदार्थापासून तयार होतो, आधिक अफ्लाटाॅक्सीनचा संसर्ग झालेल्या भागात ते दुधामध्येही आढळून येते. त्यानंतर मनुष्य ही त्याच्या संसर्गात येऊ शकतो, जसे की दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांद्वारे, दूध उत्पादनांसह, विशेषत: अशा ठिकाणी जेथे जनावरांना सर्वात कमी गुणवत्तेचे खाद्य दिले जाते.

खाद्यामध्ये बुरशी कशी तयार होते?
पेंड

  • जनावरांच्या आहारात शेंगदाणा पेंड, सोयाबीन पेंड, सरकी पेंड, अशा विविध प्रकारच्या पेंडी वापरल्या जातात.
  • पेंड तयार करत असताना वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालामध्ये बुरशी असेल तर पेंडीमध्येही बुरशी तयार होते.
  • कच्च्या मालावर प्रक्रिया केल्याने त्याचे पेंडीत रूपांतर झाल्यावर सामान्यपणे बुरशी दिसत नाही. परंतु असे नमुने प्रयोग शाळेत तपासले तर त्यात मोठ्या प्रमाणावर बुरशीपासून तयार होणारे हे विषारी पदार्थ जास्त प्रमाणात असू शकतात.

भरडा
पशुखाद्याबरोबर जनावरांना भुसा किंवा भरडा दिला जातो. धान्य चांगल्याप्रकारे वाळवलेले नसेल किंवा धान्यमध्ये १२ ते १५ टक्क्यांपेक्षा जास्त पाण्याचे प्रमाण असल्यास अशा धान्यामध्ये बुरशीची वाढ होते काही दिवसाने हा भाग काळासर पडतो. या काळ्या भागामध्ये बुरशीची वाढ जास्त प्रमाणात असते, अशा प्रकारचे धान्य जनावरांना भरडून दिले जाते.

ओला चारा
३ ते ४ दिवसाचा हिरवा चारा साठवून ठेवला असेल तर अशा चाऱ्याच्या आतील भागातील तापमानात वाढ झाल्याने काही काळाने त्यात बुरशी तयार होते.

सुका चारा
सुका चारा पावसाळ्यात झाकून ठेवला जातो. परंतु चारा पूर्णपणे झाकून ठेवला गेला नाही तर भिजतो व अशा चाऱ्यामध्ये नंतर बुरशी तयार होते. अफ्लाटाॅक्सीन नावाचा विषारी पदार्थ बुरशीची वाढ झाल्यामुळे तयार होतो त्यामुळे चारा काळा पडतो. काहीवेळा चाऱ्याचा काळपट भाग वेगळा करून चांगला भागच जनावरांना खायला दिला जातो. परंतु काळपट भाग काढून टाकला तरी चाऱ्याच्या आतील बाजूस सुद्धा बुरशीची वाढ झालेली असते व ती बाहेरून दिसत नाही.

संपर्क ः डॉ. अमोल आडभाई, ८८०५६६०९४३,
(राष्ट्रीय दुग्ध संशोधन संस्था, कर्नाल, हरियाणा)

इतर कृषिपूरक
पशू सल्लाशेळ्या व मेंढ्यांना वजनवाढीस हिवाळा हा काळ योग्य...
जनावरांसाठी पाैष्टिक मुरघासज्या ठिकाणी हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे...
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...
कोंबड्यांच्या आहार, लिटर व्यवस्थापनात...कमी तापमानात कोंबड्यांची योग्य प्रकारे काळजी न...
गाभण जनावरे, नवजात वासरांना जपागाभण काळात जनावरांची काळजी घेतल्यास जनावराचे...
चारा टंचाई काळातील जनावरांच्या आरोग्य...पाणी व चाराटंचाईमुळे जनावरांमध्ये क्षार व...
कुक्कुटपालन सल्ला हिवाळ्यात कोंबड्याना इतर पक्ष्यांच्या तुलनेत अधिक...
‘दिशा’ देतेय महिला बचत गटांना आर्थिक...बुलडाणा शहरातील ‘दिशा’ महिला बचत गट फेडरेशनने...
वेळीच ओळखा जनावरांतील प्रजनन संस्थेचे...जनावरांच्या संगोपनामध्ये उच्च फलनक्षमता किंवा...
थंडीचे प्रमाण वाढेल, हवामान कोरडे राहीलमहाराष्ट्रासह गुजरात, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश...
शेती, पशूपालनाच्या नोंदी महत्त्वाच्या...व्यवसाय फायद्यात चालवायचा असेल तर त्यातील नोंदीला...
कॅल्शियमची गरज ओळखून करा आहाराचे नियोजनगाय म्हैस विल्यानंतर ग्लुकोजबरोबरच कॅल्शियमची...
संक्रमण काळातील गाई, म्हशींचे व्यवस्थापनगाई-म्हशींमधील विण्याच्या तीन आठवडे अगोदर व तीन...
जनावरांच्या आरोग्यासाठी कॅल्शिअम...मांसपेशी, मज्जा संस्थेवर नियंत्रण, गर्भवाढी आणि...
योग्य वेळी करा लसीकरणजनावरांना रोगाचा प्रादुर्भाव होण्याची वाट न बघता...
थंड, ढगाळ अन् कोरड्या हवामानाची शक्यतामहाराष्ट्रावर १०१२ हेप्टापास्कल इतका हवेचा दाब...
दुधाच्या प्रकारानुसार बदलतात मानकेदुग्धजन्य पदार्थ उच्च गुणवत्तेचे व दर्जेदार...