Agriculture story in marathi, diet management in cows and buffaloes | Agrowon

प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी जनावरांच्या आहाराचे नियोजन
डॉ. मंजूषा ढगे, डॉ. अनिल पाटील
शुक्रवार, 15 फेब्रुवारी 2019

सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही पोषणमूल्ये योग्य प्रमाणात मिळाली पाहिजेत. यामुळे शरीरातील आवश्यक त्या क्रिया पूर्ण केल्या जातात आणि याचाच परिणाम जनावरांची प्रजननक्षमता वाढण्यास मदत होते.
 
पशुप्रजनन सक्षम करण्याकरिता पशुआहार किंवा पशुखाद्याचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. आहाराची प्रत, प्रमाण व पद्धत असे एकूण व्यवस्थापन यांचा प्रजननाशी सरळ संबंध आहे.
प्रजनन संस्थेची कार्ये

सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही पोषणमूल्ये योग्य प्रमाणात मिळाली पाहिजेत. यामुळे शरीरातील आवश्यक त्या क्रिया पूर्ण केल्या जातात आणि याचाच परिणाम जनावरांची प्रजननक्षमता वाढण्यास मदत होते.
 
पशुप्रजनन सक्षम करण्याकरिता पशुआहार किंवा पशुखाद्याचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. आहाराची प्रत, प्रमाण व पद्धत असे एकूण व्यवस्थापन यांचा प्रजननाशी सरळ संबंध आहे.
प्रजनन संस्थेची कार्ये

  • जनावरांच्या शरीरात विविध शरीर क्रिया चालू असतात जसे की, श्वसन संस्था, पचन संस्था, रक्ताभिसरण संस्था व प्रजनन संस्था. सर्वसाधारणपणे प्रजननसंस्था जनावरे वयात आल्यानंतर कार्यरत होते. म्हणजेच माज सुरू होणे, माजाचे चक्र सुरू राहणे, रेतन, जनावरांतील गर्भधारणा इ. होत असते.
  • कालवडीचे वजन २ ते ३ वर्षांच्या आत एकून २५० किलो झाले पाहिजे. समतोल आहाराचा योग्य पुरवठा केल्यास, कालवड १.५ वर्षाला माज दाखवते. दोन माज सोडून द्यावे व तिसऱ्या माजास रेतन करवून घ्यावे.

आहाराचे महत्त्व
प्रजनन क्षमतेच्या वाढीकरिता पशु खाद्याचा महत्त्वाचा वाटा असतो. जनावरांना आहारातून मिळणारे प्रथिने, ऊर्जा, स्निग्ध पद्धार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही जनावरांची प्रजनन क्षमता वाढवण्यासाठी अतिशय उपयुक्त घटक आहेत. आहारामध्ये यांची कमतरता झाल्यास प्रजननामध्ये अडथळे निर्माण होतात. जसे की, माजाचे चक्र बंद होणे, माजाची लक्षणे क्षीण होतात, स्त्री बीज सुटत नाही, माजाचा कालावधी कमी होतो, ओजसरसाचे प्रमाण कमी होते, गर्भाशयाची कार्य क्षमता कमी होते, सतत उलटणे व काही वेळा वंधत्व येण्याची शक्यता असते. या व इतर अनेक प्रजनन क्रियेत अडथळे निर्माण होऊ शकतात. पशु आहारातील महत्त्वाच्या घटकाच्या कमतरतेमुळे जनावरांची प्रजनन क्षमता कमी होते. यासाठी जनावरांमध्ये समतोल पुरेसा योग्य प्रमाणात आहार असणे गरजेचे आहे.

पशू आहारातील घटक
१. ऊर्जा : आहारातील ऊर्जेचा व प्रजनन क्रियेचा थेट संबंध लक्षात घेता समतोल आहार देणे गरजेचे असते. ऊर्जायुक्त आहाराचा योग्य प्रमाणात पुरवठा झाल्यास चयापचय क्रिया, शरीराची वाढ, योग्य माज व गर्भधारणा, दूध उत्पादन वाढ योग्य प्रमाणात होते.
२. प्रथिने : आहारामध्ये प्रथिनाचे प्रमाण कमी असल्यास याचा उलट परिणाम प्रजनन क्रियेवरती होतो. प्रजननाचे कार्य सुरळीत चालत नाही. प्रथिनांचे प्रमाण जर आहारात व्यवस्थित राहिले तर स्त्रीबीज सुटण्याची क्रिया सुरळीत होऊन गर्भधारणा व्यवस्थित होते.
३. जीवनसत्त्वे : जनावरातील प्रजनन क्षमता वाढविण्यासाठी आहारात जीवनसत्व अ, ब, ड व ई या जीवनसत्त्वाचा मुख्यत: सहभाग असतो. जीवनसत्त्वाच्या कमतरतेमुळे प्रजनन क्षमता कमी होते. जनावरे लवकर वयात न येणे, गर्भपात इ. परिणाम दिसून येतात. यासाठी आहारमध्ये जीवनसत्त्वांचे असणे गरजेचे आहे. सोबतच हिरवा व वाळलेला चारा योग्य प्रमाणात देणे गरजेचे आहे. प्रजनन व समतोल आहार या दोन्ही बाबी एकंदरीत सतत दूध उत्पादन व वर्षाला वासरू निर्माण करण्याकरिता गरजेचे आहे.
 
संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर) 

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....