agriculture story in marathi, different problems and remedies of buffalo rearnig | Agrowon

म्हैसपालनातील समस्यांवर प्रभावी उपाययोजना
डॉ. एम. व्ही. इंगवले
बुधवार, 14 मार्च 2018

म्हैसपालनाचे तंत्र या लेखमालेमध्ये म्हैसपालनातील विविध शास्त्रीय जसे म्हशीच्या प्रजाती, सुयोग्य गोठा, आहाराचे नियोजन, रोग व लसीकरण, प्रजनन व्यवस्थापन इ. महत्त्वाच्या विषयाची माहिती देण्यात आली. लेखमाला सुरू झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध भागांतील म्हैसपालकांनी फोनद्वारे म्हैसपालनातील विविध समस्या सांगितल्या. यापैकी म्हैसपालकांना जास्त प्रमाणात येणाऱ्या समस्यांवर उपाययोजना देण्याचा प्रयत्न या लेखामध्ये केला अाहे.
 

समस्या १ ः दूध देणाऱ्या म्हशींना आहार कसा असावा?

म्हैसपालनाचे तंत्र या लेखमालेमध्ये म्हैसपालनातील विविध शास्त्रीय जसे म्हशीच्या प्रजाती, सुयोग्य गोठा, आहाराचे नियोजन, रोग व लसीकरण, प्रजनन व्यवस्थापन इ. महत्त्वाच्या विषयाची माहिती देण्यात आली. लेखमाला सुरू झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध भागांतील म्हैसपालकांनी फोनद्वारे म्हैसपालनातील विविध समस्या सांगितल्या. यापैकी म्हैसपालकांना जास्त प्रमाणात येणाऱ्या समस्यांवर उपाययोजना देण्याचा प्रयत्न या लेखामध्ये केला अाहे.
 

समस्या १ ः दूध देणाऱ्या म्हशींना आहार कसा असावा?
म्हशीची दूध देण्याची क्षमता ही म्हशीची प्रजाती, वेत संख्या, आहार, पाणी व्यवस्थापन इ. बाबींवर अवलंबून असते. म्हैस विल्यानंतर तीन आठवड्यांनी दूध देण्याची क्षमता पूर्ण विकसित होते. म्हैस विल्यानंतर म्हशीला कुट्टी केलेला सुका चारा (५ ते ६ किलो) व हिरवा सकस चारा (१० ते १५ किलो) विभागून दिवसातून दोन वेळा द्यावा. म्हैस दूध देत आहे त्याच्या ५० टक्के संतुलित पशुखाद्य व दोन किलो जास्त पशुखाद्य द्यावे (उदा. सहा लिटर दूध देणाऱ्या म्हशीला पाच किलो पशुखाद्य द्यावे). ज्यावेळेस पशुखाद्य वाढवून दूध देण्याची क्षमता वाढत नसेल या वेळेस पशुखाद्याचे प्रमाण वाढवू नये ही म्हशीची दूध देण्याची जास्तीत जास्त क्षमता समजावी. सोबतच दररोज १०० ग्रॅम खनिज मिश्रण व कमीत कमी दिवसातून चार वेळा स्वच्छ पाणी द्यावे. दहा लिटरच्या वर दूध देणाऱ्या म्हशींना बायपास प्रोटिन व बायपास फॅट यांचा समावेश आहारामध्ये करावा जेणेकरून दूध क्षमता टिकून राहते व अन्नद्रव्याची कमतरता भासत नाही.

समस्या २ ः घरी संतुलित आहार कसा तयार करावा?
दूध व्यवसायामध्ये सर्वात जास्त खर्च हा खाद्यावर होत असतो. म्हशींना उच्च प्रतीचे व संतुलित पशुखाद्य देणे हे दूध उत्पादन टिकविण्यासाठी तसेच म्हशीच्या शरीरासाठी आवश्‍यक आहे. यामुळे स्वतः तयार केलेले पशुखाद्य हे चांगल्या प्रतीचे असते. सोबतच खर्च कमी लागतो. यामुळे आर्थिक बचत होते. याकरिता पाच किंवा अधिक म्हैसपालकांनी शक्‍यतो स्वतः पशुखाद्य तयार करावे. काही प्रमाणके खालीलप्रमाणे आहेत.
मिश्रण क्र. १ ः सरकी पेंड - ४० टक्के, भरडलेला मका - ४० टक्के, तूर/ हरभरा चुरी - १७ टक्के, मीठ - १ टक्के, खनिज मिश्रण - २ टक्के
मिश्रण क्र. २ ः सरकी पेंड - ३४ टक्के, भरडलेला मका - २० टक्के, हरभरा चुरी - २० टक्के, उडीद चुरी - १२ टक्के, तूर चुरी - १० टक्के, गव्हाचा भुसा - २ टक्के, मीठ - २ टक्के
मिश्रण क्र. ३ ः सरकी पेंड - १० टक्के, शेंगदाणा पेंड - २२ टक्के, भरडलेला मका - २५ टक्के, तांदूळ भुसा - १० टक्के, तांदूळ कणी - १० टक्के, गव्हाचा कोंडा - १० टक्के, मीठ खनिज मिश्रण - ३ टक्के
शेतामध्ये उत्पादित घटक व बाजारात उपलब्ध व स्वस्त घटक घेऊन कमी खर्चात संतुलित आहार तयार करावा.

समस्या ३ ः गाभण म्हशीला जंतनाशकाची मात्रा द्यावी का?
फेनबेनडॅझाॅल घटक असलेले जंतनाशक गाभण म्हशींना सर्व अवस्थेत सुरक्षित आहे. हे जंतनाशक म्हशीला पशुवैद्यकाच्या सल्ल्यानेच द्यावे. इतर जंतनाशके कृत्रिम रेतनानंतर तीन महिन्यापर्यंत देऊ नये. गाभण अवस्थेच्या तिसऱ्या किंवा ६ महिन्यानंतर जंतनाशक व गोचीडनाशकाची मात्रा द्यावी.

समस्या ४ ः म्हशीच्या दोन वेतामधील अंतर जास्त राहत असेल आणि म्हशी गाभण राहत नसतील तर काय करावे?
दर दीड वर्षाला म्हशीकडून एक वेत मिळाले तरच म्हशीची प्रजननक्षमता सुयोग्य आहे व अशा म्हशीपासून अधिक रेडके मिळतात व जास्त दूध उत्पादन मिळते. यामुळे म्हैस विल्यानंतर सर्व घटक योग्य असल्यास म्हैस दीड महिन्यांनी माजावर आल्यास कृत्रिम रेतन करावे. ज्या म्हशी माजावर येत नाहीत अशा म्हशीची पशुवैद्यकाकडून तपासणी करून घ्यावी व उपचार करावेत. म्हैस विल्यानंतर तीन महिन्याच्या आत माजावर अाणून रेतन करावे. तज्ज्ञ पशुवैद्याकडून कृत्रिम रेतन करुन म्हैस लवकर गाभण करून घ्यावी जेणेकरून गाभण नसलेल्या म्हशींना पुन्हा माजावर येण्याचे उपचार करता येतील. म्हैस विल्यानंतर ४ ते ४.५ महिन्याच्या आत गाभण असणे हे दोन वेतातील अंतर योग्य राहण्याकरिता आवश्‍यक आहे.

  • म्हशीमध्ये माजाचा कालावधी व लक्षणे ही भिन्न असतात. याकरिता माज निदानाकरिता बारकाईने दिवसातून चार वेळा निरीक्षणे करावी.
  • माजाच्या कालावधीची नोंद ठेवावी तसेच मध्य माजावर कृत्रिम रेतन करावे.
  • माजाचा कालावधी जास्त असेल तर पुन्हा कृत्रिम रेतन करावे.
  • शक्‍य असल्यास माजाचे एकत्रीकरण करून गाभण नसलेल्या म्हशी एकाच वेळेस माजावर आणून नेमून दिलेल्या वेळी कृत्रिम रेतन करावे. अशा उपचारानंतर साधारणपणे ४० ते ५० टक्के म्हशी गाभण राहतात. उन्हाळ्याच्या पूर्वी हा उपचार केल्यास याचे प्रमाण वाढते.

 
समस्या ५ ः ब्रुसेलॉसीस रोगाकरिता लसीकरण कधी करावे?
ब्रुसेलॉसीस रोगाकरिता फक्त मादी म्हशींना किंवा पारड्यांना पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने वयाच्या ४ ते ७ महिन्यापर्यंत Cotton-१९ या लसीची दोन मिली मात्रा कातडी खाली द्यावी.
 
समस्या ६ ः म्हशींना वारंवार कासदाह आजार का होतो?
कासेची सूज व कासदाह हा गंभीर आजार असून उपचार खर्चिक असतो. उपचार वेळेत नाही झाल्यास कासेचा सड खराब होतो व दूध देणे बंद होते. याकरिता खालील बाबी कराव्या.

  • गोठ्यामध्ये स्वच्छता चांगली ठेवावी.
  • दूध काढल्यानंतर म्हशींना चारा द्यावा जेणेकरून त्या बसणार नाहीत व सडातून रोगजंतू आत जाणार नाहीत.
  • योग्य पद्धतीने दूध काढावे. सडांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
  • दूध काढल्यानंतर कास स्वच्छ व कोरडी करावी. शक्‍य असल्यास टिट डीपचा वापर करावा.
  • कासदाह अाजार झाल्यावर सतत दूध काढून फेकून द्यावे. दूध प्रयोगशाळेमध्ये प्रतिजैविक निदानाकरिता पाठवावे यामुळे रोगजंतूवर कोणते प्रतिजैविक लागू होईल याची माहीत होते व योग्य उपचार होतो.
  • म्हशीची रोगप्रतिकारक शक्ती चांगली राहण्याकरिता सकस आहार, खनिज मिश्रण यांचा वापर करावा.
  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून लवकरात लवकर उपचार करावा.

संपर्क ः डॉ. एम. व्ही. इंगवले, ९४०५३७२१४२
(स्नातकोतर पशुवैद्यक व पशुविज्ञान संस्था, अकोला)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....