Agriculture story in marathi, disease management of livestock, AGROWON, Maharashtra | Agrowon

अाजारापासून वाचवा निरोगी जनावरांना
डॉ. शुभांगी वारके, डॉ. सुमेधा बोबडे
मंगळवार, 10 ऑक्टोबर 2017

जनावरांमध्ये विविध प्रकारचे जिवाणूजन्य, विषाणूजन्य अाणि संसर्गजन्य अाजार अाढळतात. हे अाजार विविध माध्यमांतून निरोगी जनावराच्या शरीरात प्रवेश करतात. अनुकूल हवामान भेटल्यास असे विषाणू विविध अवयवांत प्रादुर्भाव करतात. अशा अाजारांच्या लक्षणांची माहिती असल्यास अाजारी जनावरे लक्षात येऊन होणारे अार्थिक नुकसान टाळता येईल.

१. तोंडखुरी व पायखुरी

प्रसार
रोगग्रस्त जनावराशी प्रत्यक्ष संसर्ग किंवा रोगी जनावराने दूषित केलेले खाद्य, चारा व पाणी जखमातील स्रवातून प्रसार

प्रमुख लक्षणे

जनावरांमध्ये विविध प्रकारचे जिवाणूजन्य, विषाणूजन्य अाणि संसर्गजन्य अाजार अाढळतात. हे अाजार विविध माध्यमांतून निरोगी जनावराच्या शरीरात प्रवेश करतात. अनुकूल हवामान भेटल्यास असे विषाणू विविध अवयवांत प्रादुर्भाव करतात. अशा अाजारांच्या लक्षणांची माहिती असल्यास अाजारी जनावरे लक्षात येऊन होणारे अार्थिक नुकसान टाळता येईल.

१. तोंडखुरी व पायखुरी

प्रसार
रोगग्रस्त जनावराशी प्रत्यक्ष संसर्ग किंवा रोगी जनावराने दूषित केलेले खाद्य, चारा व पाणी जखमातील स्रवातून प्रसार

प्रमुख लक्षणे

  • सुरवातीला खूप ताप येणे, मुखदाह, लाळ गळणे, खाणेपिणे मंदावणे, जिभेस चट्टे पडणे, तोंडात व पायाच्या खुरात जखमा होतात व त्यामुळे जनावर लंगडतात.
  • उत्पादनात घट होते. काही जनावरांमध्ये कासेवरही फोड येतात.

उपचार व प्रतिबंधात्मक उपाय

  • आजारी जनावरांच्या जखमा पोटॅशियम किंवा तुरटीच्या पाण्याने दिवसातून तीनदा स्वच्छ कराव्यात.
  • योग्य प्रतिजैविकचा पशुवैद्यकच्या सल्ल्याने उपयोग करावा. दरवर्षी प्रतिबंधक लस टोचून घ्यावी.

२. आंत्रविषार

प्रसार
दूषित व सांसर्गिक खाद्य, चारा व पाणी इ.

प्रमुख लक्षणे

  • एकाच वेळी अनेक जनावरे एकाएकी आजारी पडणे व अचानक मृत्युमुखी पडणे, खाणेपिणे बंद होणे, अस्थिरपणे हालचाल करणे, अतिशय पातळ हागवण व जुलाब होणे.

उपचार व प्रतिबंधक उपाय
प्रतिबंधात्मक लसीकरण करून घ्यावे.

३. फऱ्या

प्रसार
दूषित व सांसर्गिक खाद्य, चारा व पाणी किंवा जखमाद्वारे जीवाणूचा शरीरात प्रवेश होतो.

प्रमुख लक्षणे

  • एकाएकी ताप येतो. मागचा पाय लंगडतो, मांसल भागाला सुज येते, दाबले असता चरचर असा आवाज होतो.
  • सुजलेल्या भागातून घाण पडते व त्यास घाण वास येतो. लागण झाल्यापासून तीन दिवसांत उपचार न झाल्यास जनावर दगावण्याची शक्‍यता असते.

उपचार व प्रतिबंधात्मक उपाय
आजारी जनावरांना ४-६ दिवसांपर्यंत योग्य प्रतिजैविकाचा वापर करून वाचविता येते. दरवर्षी ऍलम प्रेसीपीटेट लस टोचून घ्यावी.

४. पेस्टे डेस पेटीट्‌स रुमानायटीस (पीपीआर)
या आजाराला प्लेग असही म्हणतात.

प्रमुख लक्षणे
एकाएकी ताप येतो, अतिसार, उलट्या होणे, खोकला, सतत नाक वाहने, गर्भपात, दृष्टिपटलाची अपारदर्शकता, धापा टाकणे, जीभ, ओठाचा आतील भाग व वरील जबड्यातील मांसल भागांत पंढरत पदार्थ साचणे.

उपचार व प्रतिबंधक उपाय
आजारी जनावरांना ३-७ दिवसांपर्यंत योग्य प्रतिजैविकांचा किंवा जीवनसत्त्वाचा वापर करावा. दरवर्षी प्रतिबंधात्मक लस टोचून घ्यावी.

५.  घटसर्प

प्रसार
दूषित व सांसर्गिक खाद्य, चारा व पाणी, रोगी जनावरांचा प्रत्यक्ष संसर्ग इ.

प्रमुख लक्षणे

  • जनावर एकाएकी आजारी पडणे, खाणेपिणे बंद होणे, जोराचा ताप येऊन गळ्याला सूज येते. व ती पुढे पायापर्यंत उतरते.
  • घशाची घरघर सुरू होते. जीभ व घसा सुजतो. श्‍वासोच्छ्‌वासास त्रास होतो.
  • नाकातून पाणी वाहते व वेळीच उपचार न केल्यास जनावर दगावते.

उपचार व प्रतिबंधात्मक उपाय

  • त्वरित उपचार केले तर रोग बरा होऊ शकतो.  
  • औषधे व इतर प्रतिजैविके पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने घ्यावीत. अतिशित वारे, थंड हवा व पाऊस यामुळे जनावरांवर ताण येतो.
  • रोगप्रतिकार शक्ती कमी झाल्याने जनावरे आजारी पडण्याची शक्‍यता असते. पावसाळ्यापूर्वी लसीकरण करून घ्यावे.
  • आजारी जनावर कळपाबाहेर काढून वेळीच उपचार करावे. जनावरांच्या गोठ्यात स्वच्छता ठेवावी.

संपर्क : डॉ. शुभांगी वारके, ९५६१२१४३९५
(डॉ. वारके नागपूर पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर येथे तर डॉ. बोबडे वसंतराव नाईक कृषी जैवतंत्रज्ञान महाविद्यालय, यवतमाळ
येथे कार्यरत अाहेत.)

इतर कृषिपूरक
पशूसल्लासध्या तापमानात वाढ झाली असल्यामुळे जनावरांमध्ये...
मुरघास : चाराटंचाईवर उत्तम पर्यायउन्हाळ्यामध्ये किंवा चारा तुटीच्या काळात...
उष्ण वातावरणात सांभाळा जनावरांनाअचानक वाढणाऱ्या उष्णतेमुळे जनावरांची अधिक काळजी...
आरोग्यदायी कडधान्य चिप्सतेलकट बटाटा चिप्सचे प्रमाण बाजारपेठेमध्ये वेगाने...
रेशीम कीटकांवर दिसतोय उझी माशीचा...सध्याच्या काळात पुणे, सातारा, लातूर, सोलापूर,...
दुधाळ जनावरांतील खुरांच्या आजाराचे...खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे...
कृषी व्यवसाय, उद्योगाकरिता व्यवहार्यता...कृषी व्यवसाय किंवा उद्योगामध्ये अपेक्षित उत्पन्न...
जनावरांसाठी पशुखाद्यापासून पोषक फीड...उत्पादन, उत्पादनकाळ, गाभणकाळ या बाबींचा विचार...
पोटफुगीपासून वाचवा जनावरांनाहिरव्या चाऱ्याचे अतिप्रमाणात सेवन केल्यामुळे...
वासरांमधील संसर्गजन्य अतिसारवासरांमधील अतिसार हा अनेक रोगांशी संबंधित आजाराची...
रेबीज रोगाकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची...पिसाळलेला कुत्रा चावल्यामुळे होणारा रेबीज या...
दूध गुणवत्ता वाढीसाठी उपाययोजनादुधातील फॅट (स्निग्धांश) व एसएनएफ (स्निग्धेतर...
जनावरांच्या कोठीपोटातील आम्लीय अपचनबऱ्याचदा जनावरांमध्ये अन्नपचनाच्या समस्या आढळून...
पशुसल्ला : काही महत्त्वाच्या उपाययोजनाजनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वाढवा...दुधाळ जनावरांची योग्य देखभाल व योग्य नियोजन...
दुधातील घटकांवर परिणाम करणारे घटक दुधातील स्निग्ध पदार्थ व एसएनएफ यांच्या...
दुग्धोत्पादन, प्रजननासाठी खनिज मिश्रणेजनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात...
टंचाई टाळण्यासाठी चाऱ्याचे नियोजन अावश्...भविष्यातील चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध...
योग्य उपचाराने दूर करा मायांग बाहेर...दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी...
पोळ्याला घ्या बैलांची काळजीबैलपोळ्यादिवशी बैलांना अंघोळ घातली जाते व त्यांना...