Agriculture story in marathi, diseases in cows and buffaloes after parturition | Agrowon

जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्या
डॉ. सचिन राऊत, डॉ. गजेंद्र खांडेकर
गुरुवार, 14 फेब्रुवारी 2019

जनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले, त्यांची योग्य ती काळजी घेतली तर विल्यानंतर अाढळून येणाऱ्या समस्या कमी प्रमाणात दिसून येतात. त्यामुळे जनावर गाभण असताना व जनावर विताना त्यांच्याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक असते.
 
जनावरांमध्ये विल्यानंतर जर प्रजननासंदर्भात समस्या अढळून आल्या तर त्याचा प्रभाव उत्पादनावर होतो. जनावर विल्यानंतर पुढील प्रजननासंबंधीच्या समस्या उद्भवू शकतात.
१) वंध्यत्व
जनावरांमध्ये तात्पुरते (अस्थाई) आणि कायमचे (स्थाई) असे वंध्यत्वाचे दोन प्रकार अाढळून येतात.

जनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले, त्यांची योग्य ती काळजी घेतली तर विल्यानंतर अाढळून येणाऱ्या समस्या कमी प्रमाणात दिसून येतात. त्यामुळे जनावर गाभण असताना व जनावर विताना त्यांच्याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक असते.
 
जनावरांमध्ये विल्यानंतर जर प्रजननासंदर्भात समस्या अढळून आल्या तर त्याचा प्रभाव उत्पादनावर होतो. जनावर विल्यानंतर पुढील प्रजननासंबंधीच्या समस्या उद्भवू शकतात.
१) वंध्यत्व
जनावरांमध्ये तात्पुरते (अस्थाई) आणि कायमचे (स्थाई) असे वंध्यत्वाचे दोन प्रकार अाढळून येतात.
अ) तात्पुरते (अस्थाई) वंध्यत्व
या प्रकारचे वंधत्व उपचार केले तर दूर होऊ शकते. तात्पुरते वंध्यत्व हे नर आणि मादी दोन्हीमध्ये असू शकते. आहारामध्ये पोषक तत्त्वांची कमतरता असणे, गार्भाशयासंबंधीच्या समस्या, संप्रेरकामध्ये असलेले असंतुलन, परजीवी संबंधीचे आजार, उष्णतामान अधिक असणे आणि व्यवस्थापनातील निष्काळजीपणा इत्यादी घटक वंध्यत्वासाठी कारणीभूत आहेत. जर विल्यानंतर तीनशे दिवसापेक्षा जास्त दिवस जनावर दूध देत असेल तर जनावर माजावर लवकर येत नाही.

ब) कायमचे (स्थाई) वंध्यत्व
या प्रकारामध्ये जनावर हे कायमस्वरूपी प्रजननास अयोग्य ठरते. या समस्येवर उपचार उपलब्ध नाहीत.

उपचार

  • जनावर गाभण असताना त्यांना संतुलित आहार मिळणे गरजेचे आहे. संतुलित आहारामुळे गर्भाची वाढ व्यवस्थित होते, दूध उत्पादन चांगले मिळतेच, याशिवाय विल्यानंतर तात्पुरते वंध्यत्व येण्याच्या समस्येपासून बचाव करता येतो.
  • संतुलित आहार म्हणजे असा आहार ज्यामध्ये जनावरांना आवश्यक असणारे सर्व खाद्य घटक म्हणजे प्रथिने, खनिज पदार्थ आणि जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात असतील.
  • मात्र हा आहार देताना पशुवैद्यकाचा सल्ला अवश्य घ्यावा. कारण बऱ्याच वेळा जनावराला गाभण असताना जास्त प्रमाणात आहार दिला जातो. त्यामुळे जनावर जास्त जाड होते आणि जास्त जाड झाल्यामुळेदेखील जनावर माजावर येत नाही (हादेखील तात्पुरत्या वंध्यत्वाचा प्रकार आहे) यासाठी जनावरांना आवश्यकतेनुसारच आहार द्यावा.

२) गर्भाशयात गाठी होणे
गर्भाशयात गाठी झाल्यामुळे जनावर माजावर येत नाही किंवा माजामध्ये अनियममितता दिसून येते. अशा प्रकारची समस्या ही जास्त वय असणाऱ्या जनावरांमध्ये अाढळून येते. साधारणत: पाचपेक्षा जास्त वेत झालेल्या जनावरांमध्ये अशा समस्या दिसून येतात.
कारणे
गर्भाशयाचे रोग, संप्रेरकाचे असंतुलन आणि जार न पडणे इ.
लक्षणे
दूध उत्पादन कमी होणे, जनावर माजावर न येणे.
उपचार
जनावर विल्यानंतर साधारणत: दोन ते तीन महिन्यात जर माजावर नाही आले तर पशुवैद्यकाकडून तपासून घ्यावे. जर गाठ झालेली असेल तर पशुवैद्यकाकडून योग्य ते उपचार करून आवश्यकतेनुसार संप्रेरकाचे इंजेक्शन द्यावे.

३) जार न पडणे
विल्यानंतर साधारणपणे दोन ते बारा तासांत जार पडतो. जर चोवीस तासात जार पडला नाही तर जार सडण्यास सूरवात होते. यामुळे दूध उत्पादनावर परिणाम होऊन दूध कमी होते, तसेच जनावरांमध्ये वंध्यत्व येते.
कारणे
शारीरिक कमजोरी, गर्भाशयात रोगाचे संक्रमण, दिवस भरण्यापूर्वीच वासरू जन्मणे, संतुलित आहार न मिळाल्यामुळे खनिज पदार्थ व जीवनसत्त्वाची कमतरता असणे इत्यादी.
लक्षणे
विल्यानंतर जार बाहेर लटकणे, दूध उत्पादनात घट होणे, लघवीसोबत घाण येणे, खाणे कमी करणे इ.
उपचार
विल्यानंतर जर बारा तासांमध्ये जार पडला नाही तर त्यावर तात्काळ उपचार करावेत, उगाचच वाट पाहात बसू नये. जनावराला स्वच्छ ठिकाणी ठेवावे. अन्यथा जिवाणू गर्भाशयात प्रवेश करून रोग निर्माण करू शकतात. स्वत: जार काढण्याचा प्रयत्न करू नये. कारण वार गर्भाशयाला चिकटलेला असतो. ओढून काढण्याचा प्रयत्न केला तर रक्तस्त्राव होतो.

४) जनावर उलटणे
काही जनावरांमध्ये ही समस्या अढळून येते.
कारणे
कुपोषण, संप्रेरकाचे असंतुलन, प्रजनन संस्थेचे आजार, अयोग्य व्यवस्थापन इत्यादी कारणांमुळे जनावर उलटते.
उपचार
पशुवैद्याद्वारे तपासणी करून त्यांच्या सल्ल्याने योग्य ते उपचार करावेत.

५) प्रजनन संस्थेचे रोग
हे रोग जिवाणुजन्य असतात. या जिवाणूंच्या संक्रमणामुळे गाभण जनावरांचा गर्भपात होतो किंवा विल्यानंतर जनावर माजावर येत नाही. यापैकी काही रोग जनावरांपासून मानवालासुद्धा होऊ शकतात उदा. ब्रुसेल्लॉसीस.
कारणे
जनावरांमध्ये रोगप्रतिकारक क्षमता कमी असणे, योग्य प्रकारच्या व्यवस्थापनाचा अभाव इत्यादी.
लक्षणे
दूध उत्पादन कमी होणे, गर्भपात होणे, जनावराचे खाणे कमी होणे, लघवीवाटे घाण बाहेर पडणे इत्यादी.
उपचार
वरील लक्षणे अाढळल्यास पशुवैद्यकाकडून उपचार करावेत. यावर प्रतिजैवकाचा वापर व गर्भाशयात १ ते ५ टक्के ल्युगॉल्स आयोडीन २५० ते ४०० मिली सोडणे हे प्रभावी उपचार आहेत.

६) मायांग बाहेर पडणे
बोलीभाषेत याला भांडे पडणे असे म्हणतात. योनी मुखातून गर्भाशय बाहेर येते.
कारणे
गर्भाशाय मोठे असणे, गर्भाशय कमजोर असणे, जार पूर्णपणे बाहेर न पडणे, जननांगाला जखम होणे वा सूज येणे, कॅल्शिअमची कमतरता असणे, कुपोषण इत्यादी.
लक्षणे
गर्भाशय योनी वाटे बाहेर पडणे, सुज येणे, रक्तस्त्राव होणे जनावर कमजोर होणे व योग्य उपचार न झाल्यास बाहेर पडलेला भाग सडणे इ.
उपचार
पशुवैद्यकाकडून बाहेर पडलेले गर्भाशय व्यवस्थित बसवावे, आवश्यकतेनुसार कॅल्शिअम देणे इत्यादी सर्व उपचार पशुवैद्यकाकडून करावेत.
 
संपर्क ः डॉ. सचिन राऊत, ७५८८५७१५११
(मुंबई पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, परळ, मुंबई) 

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....