agriculture story in marathi, diseases of reproductive system of cows and buffaloses | Agrowon

वेळीच ओळखा जनावरांतील प्रजनन संस्थेचे आजार
डॉ. शुभांगी वारके, डॉ. सुमेधा बोबडे
बुधवार, 28 नोव्हेंबर 2018

जनावरांच्या संगोपनामध्ये उच्च फलनक्षमता किंवा प्रजनन ही एक महत्त्वाची बाब असून ती टिकवण्यासाठी जनावरांचे प्रजनन व्यवस्थापन अत्यंत काळजीपूर्वक करणे आवश्यक असते. प्रजननासंबंधी आजार जनावर उत्तम प्रकारचे असूनही उत्पादनावर अनिष्ट परिणाम करतात.

प्रजननाशी संबंधीत आजारामध्ये बृसेल्लोसिस, व्हिब्रिओसिस, ट्रायकोमोनियासिस, लेप्टोस्पायरोसिस या रोगाचा समावेश होतो. या अाजारावर लसीकरण, गोठ्यातील स्वच्छता, कृत्रिम रेतन इ. उपाययोजना प्रभावी ठरतात.

बृसेल्लोसिस

जनावरांच्या संगोपनामध्ये उच्च फलनक्षमता किंवा प्रजनन ही एक महत्त्वाची बाब असून ती टिकवण्यासाठी जनावरांचे प्रजनन व्यवस्थापन अत्यंत काळजीपूर्वक करणे आवश्यक असते. प्रजननासंबंधी आजार जनावर उत्तम प्रकारचे असूनही उत्पादनावर अनिष्ट परिणाम करतात.

प्रजननाशी संबंधीत आजारामध्ये बृसेल्लोसिस, व्हिब्रिओसिस, ट्रायकोमोनियासिस, लेप्टोस्पायरोसिस या रोगाचा समावेश होतो. या अाजारावर लसीकरण, गोठ्यातील स्वच्छता, कृत्रिम रेतन इ. उपाययोजना प्रभावी ठरतात.

बृसेल्लोसिस

  • हा आजार जनावरांमध्ये गर्भपात व वंधत्वास (तात्पुरते किंवा कायमस्वरूपी) करणीभूत ठरतो, याला सांसर्गिक गर्भपात असेही म्हणतात.
  • हा आजार बृसेल्ला अबोरटस या जीवाणूमुळे होतो. बृसेल्लोसिसचा प्रादुर्भाव झालेली जनावरे नेहमीच गर्भपातास कारणीभूत ठरतात असे नाही, तर अशक्त वासरांना/करडाना जन्म देणे, वार अडकणे याचे प्रमाण या आजारात जास्त असते.
  • दूषित अन्न किंवा पाणी, गर्भाशयातील स्त्रावातून या आजाराचा संसर्ग होऊ शकतो.

लक्षणे
गाभण जनावरात सात ते नऊ महिन्यांच्या दरम्यान गर्भपात होणे, वार अडकणे, गर्भाशयाचा दाह, कासेचा दाह, वेतातील अंतर वाढते, जनावरांचे दूध कमी होते.

उपाय

  • रोगग्रस्त जनावरे इतर जनावरांपासून त्वरित वेगळी करावीत.
  • कळपातील जनावरांचे बृसेल्ला रोगनिदान करून घ्यावे.
  • गर्भाशयातील स्त्राव, वार व वारेचा स्त्राव, रक्ताचे नमुने तपासणीसाठी प्रयोगशाळेत पाठवावे.
  • या रोगासाठी ४-८ महिन्यांच्या वासरांमध्ये रोगप्रतिबंधात्मक लसीकरण करून घ्यावे.
  • कृत्रिम रेतन पद्धतीचा अवलंब करावा.
  • या रोगाची लागण झालेली जनावरे, वासरांचे शव, जार, गर्भस्त्राव यांची गावाबाहेर योग्य विल्हेवाट लावावी जेणेकरून निरोगी जनावरात हा आजार बळावणार नाही.

२) व्हिब्रिओसिस

  • -हा आजार विब्रिओ फिटस या जीवणूमुळे होतो.

लक्षणे

  • गरोदरपणात किंवा गर्भावस्थेमध्ये गर्भपात होणे. पुनरावृत्ती प्रजनन, जनावर अनियमितपणे माजवर येणे, ढगाळ किंवा मलिन पूमिश्रित स्त्राव स्त्रवणे.

उपाय

  • कृत्रिम रेतन पद्धतीचा अवलंब करावा. रोगप्रतिबंधात्मक जिवाणूरोधकांचा, प्रतिजैविकांचा वापर करावा.

३) ट्रायकोमोनियासीस

  • हा गर्भाशयाचा संसर्गजन्य आजार असून ट्रायकोमोनास फिटस या आदिजीवामुळे होतो.
  • रोगजंतू फक्त पुनरुत्पादन संस्थेतील अवयवामध्ये राहतात, त्यामुळे हंगामी वांझपना येतो, गर्भाशयाला सूज येते, योनिमार्गातून पूमिश्रित द्राव स्त्रवतो, त्यामुळे गर्भधारणा होत नाही. गर्भधारणा झालीच तर गर्भपात होतो किंवा वासरू बाहेर पडत नाही.

उपाय

  • खात्रीशीर उपाय नाही, परंतु जनावराला नंतर ९० दिवस विश्रांती द्यावी.
  • गोठ्याची स्वच्छता ठेवावी.

४) संसर्गजन्य श्वासननलिकेचा दाह (इन्फेक्षीयस बोवाईन रायनोट्रकियायटीस )

  • हा आजार विषाणूमुळे बळावतो.

लक्षणे

  • ताप येणे, अनुनासिक/ नाक स्त्रवणे, नेत्रश्लेष्माचा दाह, श्वासनसंबंधी फुफूसदाह, गर्भपात अशी लक्षणे दिसून येतात.

उपाय

  • प्रतिजैविकांचा तसेच तापविरोधी औषधांचा वापर करावा.

प्रजनन व्यवस्थापन

  • जनावरांना क्षार खनिजे, व जीवनसत्वाचा पुरवठा करावा म्हणजे शरीरातील कमतरता भरून निघेल, जनावर गाभण राहण्यास मदत होईल.
  • माजावर न येण्याऱ्या‍ जनावरांची पशुवैद्यकाकडून तपासणी करावी व आवश्यक तो उपचार करून घ्यावा.
  • प्रसूतीच्या काळात जनावरांचा गोठा अणि जनावरे स्वच्छ ठेवावीत.
  • वर्षातून एकदा कळपातील सर्व जनावरांच्या रक्ताची तपासणी करून घ्यावी व लागण झालेली जनावरे वेगळी करावीत.
  • रोगाचा प्रादुर्भाव झालेली जनावरे, गर्भपात झालेल्या जनावरांचे शव, वार किंवा गर्भस्त्राव यांची पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने योग्यरीत्या विल्हेवाट लावावी.
  • योग्य औषधोपचार, लसीकरण, लसीकरणाच्या पूर्वी जनावरांना जंताचे औषध पाजून घ्यावे.

संपर्क ः डॉ. शुभांगी वारके, ९५६१२१४३९५
(नागपूर पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....