agriculture story in marathi, importance of mineral mixture in livestock | Agrowon

दुग्धोत्पादन, प्रजननासाठी खनिज मिश्रणे
डॉ. अमित शर्मा, डॉ. गाैरी नळकांडे
शुक्रवार, 14 सप्टेंबर 2018

जनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात दिला जातो; परंतु खनिज द्रव्यांकडे विशेष लक्ष दिले जात नाही. उत्तम अारोग्यासाठी अाणि शरीराच्या चांगल्या वाढीसाठी जनावरांच्या आहारात ऊर्जा आणि प्रथिनांशिवाय खनिज द्रव्यांचे व जीवनसत्त्वाचे पुरेसे प्रमाण असणे महत्त्वाचे असते.
 

जनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात दिला जातो; परंतु खनिज द्रव्यांकडे विशेष लक्ष दिले जात नाही. उत्तम अारोग्यासाठी अाणि शरीराच्या चांगल्या वाढीसाठी जनावरांच्या आहारात ऊर्जा आणि प्रथिनांशिवाय खनिज द्रव्यांचे व जीवनसत्त्वाचे पुरेसे प्रमाण असणे महत्त्वाचे असते.
 
जनावरांच्या आहारामध्ये सामान्य क्रिया घडवण्यासाठी कर्बोदके, प्रथिने व क्षार जास्त प्रमाणात तर जीवनसत्त्वे व खनिजे कमी प्रमाणात लागतात. जनावरांच्या आहारामध्ये एकूण २२ खनिजांची आवश्यकता असते. ज्यामध्ये कॅल्शिअम, फॉस्फरस, मॅग्नेशिअम, गंधक, सोडिअम, पोटॅशिअम आणि क्लोरिन ही सात प्रमुख खनिजे आहेत. सूक्ष्म खनिजांमध्ये मुख्यतः लोह, जस्त, मॅंगेनीज, तांबे, आयोडीन, कोबाल्ट आणि सेलेनिअम अशा १५ सूक्ष्म खनिजांचा समावेश होतो.

दुधाळ जनावरांच्या आहारामध्ये मुख्यतः धान्य, ढेप, हिरवा व सुक्या चाऱ्याचा वापर होतो. ज्यामधून आवश्यकतेनुसार प्रथिने, कर्बोदके आणि स्निग्ध पदार्थ उपलब्ध होतात; परंतु खनिजांची पूर्तता होऊ शकत नाही. दुधाळ जनावरांची खनिजांची गरज पूर्ण न झाल्यामुळे दूध उत्पादनावर व प्रजनन क्षमतेवर विपरीत परिणाम दिसून येतात. जनावरांच्या चयापचय क्रियेसाठी खनिजांची गरज असते.

जनावरांच्या आहारामध्ये नियमित लागणारी खनिजांची मात्रा.

मुख्य खनिजे प्रमाण (टक्के) सूक्ष्म खनिजे प्रमाण (मिलि ग्रॅम/किलो आहार)
कॅल्शिअम ०.६६ लोह ५०
फॉस्फरस ०.४१ तांबे १०
मॅग्नेशिअम ०.२५ जस्त ४०
पोटॅशिअम १.०० मॅंगेनीज ४०
गंधक ०.२० आयोडीन ०.६
सोडियम ०.१८ सेलेनीअम ०.३
क्लोरीन ०.२५ कोबाल्ट ०.१

खनिजांचे महत्त्व

  • दुधाळ जनावरांमध्ये दुग्धोत्पादन व प्रजनन टिकवून ठेवण्यासाठी खनिजे महत्त्वाची भूमिका पार पाडतात.
  • जनावरांच्या शरीरामधून वेगवेगळ्या मार्गाने खनिजे बाहेर पडतात, त्यांची उणीव भरून काढण्यासाठी खनिज मिश्रणाची आवश्यकता असते.
  • हाडांमध्ये कॅल्शिअम अाणि फॉस्फरसची मात्रा राखून ठेवण्यासाठी, रक्तात लाल पेशींच्या निर्मितीसाठी व पाचक रसांच्या उत्तम कार्यासाठी खनिजे आवश्यक असतात.

खनिज कमतरतेमुळे होणारे दुष्परिणाम

  • दूध उत्पादनात कमतरता आढळून येते.
  • जनावर माजावर येत नाही आणि माजावर आल्यास मुका माज दाखविते.
  • गर्भाशयामध्ये दोष निर्माण होण्यास सुरवात होते.
  • दुधाळ जनावरांचा भाकड काळ वाढतो, त्याचा परिणाम दूध उत्पादनावर दिसून येतो.

जनावरांना खनिज मिश्रण किती प्रमाणात द्यावे?
शरीराची खनिजाची गरज भागविण्यासाठी जनावरांच्या आहारामध्ये १ टक्का मीठ व २ टक्के खनिज मिश्रण पुरवावे.

  • दुधाळ गाई व म्हशी मध्ये ६० ते ७० ग्रॅम प्रती जनावर प्रती दिवस
  • वासरे व कालवडी ४० ते ५० ग्रॅम प्रती जनावर प्रती दिवस
  • लहान वासरे, बकरी व मेंढी २५ ते ३० ग्रॅम प्रती जनावर प्रती दिवस

संपर्क : डॉ. अमित शर्मा, ८८८८३३३४५०
(पशुपोषण शास्त्र विभाग, राष्ट्रीय दुग्ध संशोधन संस्था, कर्नाल, हरियाणा)

इतर कृषिपूरक
जनावरांच्या कोठीपोटातील आम्लीय अपचनबऱ्याचदा जनावरांमध्ये अन्नपचनाच्या समस्या आढळून...
पशुसल्ला : काही महत्त्वाच्या उपाययोजनाजनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वाढवा...दुधाळ जनावरांची योग्य देखभाल व योग्य नियोजन...
दुधातील घटकांवर परिणाम करणारे घटक दुधातील स्निग्ध पदार्थ व एसएनएफ यांच्या...
दुग्धोत्पादन, प्रजननासाठी खनिज मिश्रणेजनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात...
टंचाई टाळण्यासाठी चाऱ्याचे नियोजन अावश्...भविष्यातील चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध...
योग्य उपचाराने दूर करा मायांग बाहेर...दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी...
पोळ्याला घ्या बैलांची काळजीबैलपोळ्यादिवशी बैलांना अंघोळ घातली जाते व त्यांना...
शेळ्यांच्या अाहारातील झाडपाल्याचे...शेळ्या झाडपाला खूप आवडीनं खातात. त्यामुळे शेतातील...
कुक्कुटपालन सल्ला कोंबड्यांना पावसाळ्यातील वातावरणामुळे विविध...
बाह्य परजीवींच्या नियंत्रणासाठी गोठ्यात...जनावरांच्या शरीरावर, केसांमध्ये अाढळणाऱ्या बाह्य...
योग्य व्यवस्थापनातून कमी होते मिथेन...जनावरे खाल्लेला चारा रवंथ करतात. खाद्य खाताना...
गुणवत्तापूर्ण दूध उत्पादनाची सूत्रेजास्त दूध व फॅट मिळवण्यासाठी तसेच त्यापासून विविध...
खाद्य व्यवस्थापनात साधली प्रति किलो १८...निरा (जि. पुणे) येथील पंडित चव्हाण यांच्याकडे...
शेततळ्यातील मत्स्यपालन यशस्वी करण्याची...अगदी जिरायती क्षेत्रातही २ ते १० गुंठ्यांपर्यंत...
शेळ्यांना आहे वर्षभर मार्केटसांगली जिल्ह्यातील बामणी (ता. खानापूर, सांगली)...
रेशीम उद्योगाने आणली कौटुंबिक स्थिरता पूर्वी पूरक म्हणून सुरू केलेला रेशीम उद्योग आता...
वेळीच करा जनावरांमधील आंत्र परोपजीवींचे...आंत्रपरोपजीवीच्या प्रादुर्भावामुळे जनावरांची भूक...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व...जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन...
स्वच्छता, लसीकरणातून कमी करा शेळ्यांतील...शेळ्यांची सर्वात जास्त काळजी पावसाळ्यामध्ये...