agriculture story in marathi, importance of minerals mixtures in livestock feed | Agrowon

जनावरांच्या आहारातील क्षारमिश्रणाचे महत्त्व
डॉ. पवनकुमार देवकते, डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील
मंगळवार, 23 ऑक्टोबर 2018

जनावरांच्या हाडांच्या वाढीसाठी दूध उत्पादनासाठी, शारीरिक वाढ चांगली होण्यासाठी, शारीरिक कार्य चांगले राहण्यासाठी क्षारमिश्रणे महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

जनावरांच्या हाडांच्या वाढीसाठी दूध उत्पादनासाठी, शारीरिक वाढ चांगली होण्यासाठी, शारीरिक कार्य चांगले राहण्यासाठी क्षारमिश्रणे महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

जनावरांना हिरव्या किंवा वाळलेल्या चाऱ्यामधून आवश्‍यक प्रमाणात पौष्टिक घटक यापैकी क्षार हे कमी प्रमाणात उपलब्ध होतात. महाराष्ट्रातील काही भागामध्ये मातीमध्येच क्षाराचे प्रमाण कमी अाहे. त्यामुळे जनावरांच्या चाऱ्यामध्येही क्षाराचे प्रमाण कमी येते. असा चारा जनावरांना दिल्यास क्षार कमतरेमुळे होणारे आजार जनावरांना उद्‌भवतात. असे आजार उद्‌भवू नये म्हणून जनावरांच्या आहारामध्ये क्षार मिश्रणाच्या वापराकडे लक्ष देणे गरजेचे बनले आहे.

मुख्य क्षारांचे जनावरांच्या आहारातील महत्त्व
कॅल्शियम

  • ९५ टक्के कॅल्शियम हे हाडामध्ये असते.
  • - कॅल्शियमचे महत्त्वाचे कार्य म्हणजे हाडांची वाढ करणे.
  • जनावरांच्या आहारात कॅल्शियम दिल्यामुळे जनावरांची योग्य वाढ होते. दूध उत्पादन वाढते. शरीरातील रासायनिक क्रिया सुरळीत चालतात.
  • कॅल्शियमच्या कमतरतेमुळे लहान जनावरामध्ये `मुडदूस' आणि मोठ्या जनावरामध्ये `उरमोडी' हे आजार उद्‌भवतात. या आजारांमुळे जनावरे दगावण्याची शक्‍यता असते. हे होऊ नये म्हणून जनावरांच्या आहारात कॅल्शियम देणे गरजेचे असते.
  • दुधाळ जनावरांमध्ये दूध उत्पादनासाठी व दुधामधील निचरा वाढल्यामुळे जनावरे कमजोर होतात. हे टाळण्यासाठी जनावरांना दररोज कॅल्शियमयुक्त क्षार मिश्रण देणे गरजेचे आहे.

२. फॉस्फरस (स्फुरद)

  • फॉस्फरस हे सुद्धा हाडामध्ये जास्त प्रमाणात असते व कॅल्शियम सोबत मिळून कार्य पार पाडते.
  • स्फुरद हे जनावरांच्या शरीरामध्ये ऊर्जानिर्मितीसाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
  • शरीर कार्यासाठी लागणारी ऊर्जा ही स्फुरदच्या मदतीमुळे बनते.
  • जनावरांच्या वाढीसाठी, दूध उत्पादनासाठी, ऊर्जानिर्मितीसाठी स्फुरद महत्त्वाची भूमिका बजावते.
  • स्फुरदच्या कमतरतेमुळे लहान जनावरांमध्ये `मुडदूस' आणि मोठ्या जनावरामध्ये `उरमोडी' हा आजार उद्‌भवतो.
  • स्फुरदच्या कमतरतेमुळे बरेचशी जनावरे हे अखाद्य पदार्थ खातात. उदा. चप्पल, दोरी, दगड, प्लॅस्टिक इत्यादी. या आजाराला `पायका' असे म्हणतात. यामध्ये कधी कधी जनावरे मृत्युमुखी पडतात. हे होऊ नये म्हणून पशु आहारामध्ये दररोज स्फुरदयुक्त क्षार मिश्रण देणे गरजेचे आहे.
  • गायी, म्हशीमध्ये स्फुरद कमतरतेमुळे प्रजनन क्षमता कमी होते. गाभण राहण्याचे प्रमाण कमी होते. जनावरे वेळेवर माजावर येत नाहीत.

३. मॅग्नेशियम

  • हे खनिज पदार्थ शरीरामध्ये कॅल्शियम आणि फॉस्फरस सोबत मिळून कार्य करते.
  • मॅग्नेशियम कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी मदत करते. तसेच शरीरामध्ये ऊर्जानिर्मितीसाठी सुद्धा या क्षाराची मदत होते.
  • दुधाळ जनावरांमध्ये मॅग्नेशियमच्या कमतरतेमुळे गवत्या वात, मॅग्नेशियम टिटॅनी इत्यादी. अाजार उद्भवतात.

४. सोडीयम आणि क्‍लोराईड

  • हे घटक मिठामध्ये आढळतात.
  • या खनिज पदार्थामुळे शरीरातील आम्ल, अल्कलीचे संतुलन राहण्यास मदत होते.
  • हे खनिजपदार्थ एकत्र मिळून कार्य करतात.
  • सोडीयम व क्‍लोराईड या खनिजपदार्थांच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होते.
  • पाण्याचे प्रमाण कमी झाल्यास दूध उत्पादन घटते. उत्सर्जनक्रिया कमी होते. प्रजनन संस्था व्यवस्थित कार्य करत नाही. लाळेचे प्रमाण घटते. इत्यादी.
  • दररोज जनावरांच्या आहारामध्ये ३० ग्रॅम मीठ दिल्यास सोडीयम आणि क्‍लोराईड हे घटक शरीरास उपलब्ध होतात व बरेचसे आजार टळतात.

५. लोह

  • लोह हे खनिज शरीरामध्ये रक्त बनविण्यासाठी खूप महत्त्वाची भूमिका बजावते.
  • हे खनिज प्रथिनासोबत मिळून रक्त बनवण्यास मदत करते.
  • लोहाच्या कमतरतेमुळे शरीरामध्ये रक्त कमी बनते. (रक्ताक्षय) यामुळे जनावरे अशक्त होऊन, श्‍वसनास त्रास होऊन दगावण्याची शक्‍यता असते.
  • गाभण आणि संकरित जनावरांमध्ये हा आजार जास्त प्रमाणात आढळतो.
  • जनावरांमध्ये रक्ताक्षय टाळण्यासाठी जनावरांना आहारात क्षार मिश्रणातून लोह देणे गरजेचे आहे.
  • हे सर्व क्षार जनावरांना शारीरिक क्रिया व दुग्ध उत्पादनानुसार उपलब्ध होण्यासाठी दररोज देशी जनावरांना किमान ३० ते ४० ग्रॅम क्षारमिश्रण द्यावे. संकरित गायी व जास्त दुग्धोउत्पादन देणाऱ्या म्हशी यांना कोणता चारा उपलब्ध आहे व दुग्ध उत्पादनाचे प्रमाण यानुसार तज्ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने क्षारमिश्रणाचा पशु आहारात वापर करावा.

क्षारमिश्रणाची पशु आहारातील गरज

  • महत्त्वाचा उपयोग म्हणजे शरीरातील हाडे हे खनिज पदार्थापासून बनतात.
  • काही खनिजपदार्थ हे शरीरातील पाण्याचे संतुलन, आम्ल, अल्कली संतुलन राखण्यास मदत करतात.
  • काही खनिज पदार्थ हे विकरांसोबत कार्य करून रासायनिक क्रिया जलद करतात.
  • लोह हे खनिज शरीरामध्ये रक्त बनवण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
  • कोबाल्ट हे खनिज जीवनसत्व बनवण्यासाठी मदत करते.
  • जनावरांच्या आहारात क्षार मिश्रण योग्य प्रमाणात दिल्यास जनावरांची वाढ चांगली होते. जनावरे वेळेवर माजावर येतात. दूध उत्पादन वाढते. आजार कमी होतात. इत्यादी.

संपर्क ः डॉ. पवनकुमार देवकते, ९९७०२८५५८५
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....