agriculture story in marathi, indigenous cow farming, morshi, amravati | Agrowon

गीर गायींच्या संगोपनासह पॅकेटबंद दुधाची विक्री 
विनोद इंगोले
मंगळवार, 11 जून 2019

ग्राहकांना दिले मोफत दूध 
दुधाचे मार्केटिंग करण्यासाठी विश्‍वजीत यांना कष्ट घ्यावे लागले. ब्रॅन्‍डिंगसाठी नागपूर, अमरावती येथील अपार्टमेंटमधील रहिवाशांना अर्धा लिटर दुधाची पाकिटे मोफत दिली. आवडल्यास संपर्क साधण्याचे आवाहन करण्यात आले. हळूहळू ग्राहकांचा प्रतिसाद मिळत गेला.  

अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी हा संत्रा पिकासाठी प्रसिद्ध तालुका. याच मोर्शीतील युवा शेतकरी विश्‍वजीत देशमुख यांनी गीर गायींचे संगोपन व देशी दूध व तुपाला मार्केट मिळवून देण्यास सुरवात केली आहे. व्हिडी फार्मलॅण्ड हा ब्रॅण्ड तयार केला आहे. उत्पादनापासून ते मार्केटिंग, पॅकिंग वितरणापर्यंत नेटवर्क उभारण्यात आले आहे. 
 
अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुका हा संत्रा पट्टा म्हणून ओळखला जातो. याच मोर्शीमध्ये तरुण शेतकरी विश्‍वजीत देशमुख राहतात. सुरवातीपासून दुग्धव्यवसायच सुरू करण्याच्या विचारात असलेल्या विश्‍वजीतने देशी गायीचे संगोपन तसेच शेण, गोमूत्र यांच्या विक्रीचाही विचार डोक्‍यात ठेवला होता. त्यामुळेच या विषयातील तांत्रिक माहिती मिळविण्याचे काम त्याने पहिल्या टप्प्यात हाती घेतले. अपारंपरिक ऊर्जा वापरणाऱ्या देशांविषयी जाणून घेतले. दूध उत्पादनासोबतच बायोगॅसच्या माध्यमातून ऊर्जानिर्मिती करता येईल का याची चाचपणी पुढच्या टप्प्यात सुरू केली. ‘मदर डेअरी’ कंपनीच्या उच्च अधिकाऱ्यांसोबतही चर्चा केली. 

दुग्धव्यवसायाची उभारणी 
संपूर्ण अभ्यास झाल्यानंतर दहा गीर गायींपासून व्यवसायाची सुरवात झाली. दूध उपलब्ध होऊ लागले. पण ते विकताना खूप त्रास झाला. ए टू मिल्क या नावाने संबोधल्या जाणाऱ्या या दुधाविषयी ग्राहकांना अजून खूप माहिती होणे बाकी होते. परिणामी विश्‍वजीत यांना दुधाला अपेक्षित दर मिळत नव्हता. मोर्शी येथील प्रयोगशील शेतकरी अजित जोशी यांनी मात्र हे महत्त्व ओळखून दुधाची खरेदी सुरू केली. तेच पहिले ग्राहक ठरले. 

टप्याटप्याने वाढविली संख्या 
गायींच्या खरेदीसोबतच जातिवंत गीर वळूची खरेदी पोहरा (जि. अमरावती) येथील शासकीय गीर संवर्धन केंद्रातून ६० हजार रुपयांना केली. दर चार महिन्यांनी तीन गायी याप्रमाणे टप्याटप्याने संख्या वाढविण्यात आली. आता प्रकल्पातील गायींची संख्या ८४ वर पोचली आहे. लहान वासरांची संख्या १५ पर्यंत आहे. 
प्रतिगीर गायीपासून प्रतिदिन सहा लिटरपर्यंतच दूध मिळते. 

व्यवस्थापनातील बाबी 

  • सुमारे ९० बाय ७० फूट आकाराचे शेड. नऊ लाख रुपयांत उभारणी 
  • मुक्‍त गोठा संचार पद्धतीचा अवलंब 
  • गायींच्या वजनारूप (बॉडी मास इन्डेक्‍स) खाद्य देण्यावर भर. मका, ज्वारी, तुरीची चुरी यांचे मिक्‍श्चर 
  • सोबत पोषक अन्नद्रव्ये. सुका व चारा यांचा संतुलित वापर 
  • मका, ज्वारी, यशवंत या हिरव्या चाऱ्यासोबत गुळवेलचा वापर 
  • सुमारे ४० एकर शेतीपैकी दहा एकरांवर चारा लागवड 
  • उन्हाळ्यात गाईच्या पाठीला कोरफड लावल्यास थंडावा राहतो 
  • बेलाची पाने १२ ते १५ दिवस वाळत घालून हाताने बारीक करून ती एखाद्या बॉक्‍समध्ये ठेवल्यास त्याद्वारे कॅल्शियम उपलब्ध करणे शक्य असल्याचे विश्‍वजीत सांगतात. कॅल्शियमवर अतिरिक्‍त खर्च करण्याची गरज यामुळे भासत नाही. गाय जमीन चाटते त्या वेळी या खनिजाची कमतरता असल्याचेही विश्‍वजीत यांचे म्हणणे. 
  • आरोग्यविषयक समस्या सोडविण्यासाठी ‘कॉल बेसीसॅवर पशुधन अधिकाऱ्यांची सेवा घेतली जाते. 
  • जनावरांचे लसीकरण त्याच माध्यमातून. कॅल्शियम वगळता महिन्याला सहा हजार रुपयांचा खर्च जनावरांच्या आरोग्यावर. 
  • दररोज सरासरी १२५ लिटरपर्यंत दूध संकलन होते. 
  • सुरवातीला यंत्राद्वारे दूध काढण्याचा प्रयत्न झाला. परंतु गायींना सवय नसल्याने सुरवातीला दूध कमी मिळत असल्याचे लक्षात आले. त्यामुळे मजुरांमार्फतच दूध काढण्यावर भर दिला गेला. 
  • गाय वाल्यानंतर दोन महिन्यांनी ती गर्भार राहिली पाहिजे असे नियोजन. त्यामुळे दुग्धोत्पादनात सातत्य व ही सायकल सुरू राहते. 

दूध पॅकिंग युनिट 
प्रती तास ५०० पॅकेटस क्षमतेचे पॅकिंग युनिट त्यांनी उभारले आहे. सुमारे ६८ लाख रुपयांत त्याची उभारणी करण्यात आली. दररोज ३०० पर्यंत पॅकिंग होते. मोर्शीहून अमरावती आणि तेथून नागपूर असे दूध पाठविले जाते. त्यासाठी खासगी वाहतूकदाराची मदत घेतली आहे. सुमारे ३० लिटर दुधापासून एक किलो तूप मिळते. यात २५० मिली, ५०० मिली व एक किलो पॅकिंगमध्ये तुपाची विक्री होते. कंपोस्टची विक्री १५ रुपये प्रतिकिलो दराने होते. गोवऱ्यांची विक्रीही करण्यावर भर आहे. 
व्यवसाय व्यवस्थापन, दुधाची विक्री, मार्केटिंग, वितरणासाठी मोर्शी येथे आठ, अमरावती आणि नागपूर येथे प्रत्येकी सहा व्यक्‍तींची नेमणूक करण्यात आली आहे. ग्राहकांना घरपोच दूध पोचविले जाते. 

कर्जासाठी झिजविले उंबरठे 
व्यवसाय विस्ताराच्या विचारात असलेल्या विश्‍वजीत यांनी कर्जासाठी काही बॅंकांचे उंबरे झिजवले. 
परंतु, या बॅंकांनी नकारात्मकता दर्शविली. तरीही निराश न होता भांडवल उभारणीचे पर्याय विश्‍वजीत यांनी निवडले. शासनस्तरावरुन मुद्रा लोनचा प्रसार होत असला तरी बॅंका मात्र सुलभरित्या ते मिळू देत नाहीत, अशी व्यथा विश्‍वजीत व्यक्त करतात. 

ग्राहकांना दिले मोफत दूध 
दुधाचे मार्केटिंग करण्यासाठी विश्‍वजीत यांना कष्ट घ्यावे लागले. ब्रॅन्‍डिंगसाठी नागपूर, अमरावती येथील अपार्टमेंटमधील रहिवाशांना अर्धा लिटर दुधाची पाकिटे मोफत दिली. आवडल्यास संपर्क साधण्याचे आवाहन करण्यात आले. हळूहळू ग्राहकांचा प्रतिसाद मिळत गेला. पत्नी पूनम, चुलतभाऊ सारंग यांची मदत दैनंदिन व्यवस्थापनात होते. भूषण सोनोने वाहतुकीची जबाबदारी पाहतात. अमरावती येथील मयुरी भांगे यांच्याद्वारे तीन जिल्ह्यांतील वितरण व अन्य कामांची जबाबदारी पार पाडली जाते. 

  • दर 
  • दूध- प्रती लिटर- ६० रु. 
  • तूप- १२०० रुपये प्रतिकिलो 
  • गोमूत्र- वीस रुपये प्रतिलिटर 
  • गोमूत्र बॉटल- ५० मिली- साडेचार रुपये 

संपर्क- विश्‍वजीत देशमुख- ९९५३३२७९३४

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
बहुवीध पीक पद्धतीतून चांडोलीच्या...चांडोली खुर्द (जि. पुणे) हे गाव १९८५ पर्यंत...
इक्रीसॅट पद्धतीतून वाढविले भुईमूग...सोहाळे (ता. आजरा, जि. कोल्हापूर) येथील प्रयोगशील...
गौरीनंदन ने ठेवले दर्जेदार, भेसळमुक्त...शनी शिंगणापूर (ता. नेवासा, जि. नगर) येथील...
तीव्र दुष्काळाच्या प्रदेशात ११० एकरांवर...आटपाडी (जि. सांगली) येथील राजेश सातारकर यांची...
ग्रामविकास, आरोग्य अन् शिक्षणासाठी ‘खोज...मेळघाट परिसरातील आदिवासी लोकांच्या विकासासाठी...
प्रक्रिया उद्योगातून बनविली ओळखअमरावती येथील जयश्री रवींद्र गुंबळे यांनी गेल्या...
दुष्काळाशी लढा देत हळदीची उत्कृष्ट शेतीअमळनेर (जि. जळगाव) येथील अश्पाक मुनीर पिंजारी व...
दुग्धव्यवसाय, प्रक्रियेने दिला शेताीला...बुलडाणा शहरापासून सुमारे दहा किलोमीटरवरील अजिसपूर...
ग्रामविकासाचा आदर्श झालेले वडगाव पांडे महाराष्ट्र ग्राम सामाजिक परिवर्तन अभियानाच्या...
‘सबसरफेस ड्रीप’ तंत्राने  ऊस, टोमॅटोची...शेततळ्यातले जेमतेम पाणी आणि उपलब्ध पाण्याचा योग्य...
उत्कृष्ट संत्रा व्यवस्थापनाचा युवा...वयाच्या विसाव्या वर्षीच शेतीत उतरलेल्या ऋषीकेश...
शेतीला मिळाली पूरक उद्योगाची साथमहिलांसाठी बचत गट चळवळ फायद्याची ठरली आहे. बचत...
महिला गटाची प्रक्रिया उद्योगातून ‘...बार्शीटाकळी (जि. अकोला) गावातील दहा महिलांनी...
वैशिष्ट्यपूर्ण, मूल्यवर्धित उत्पादनांत...औरंगाबाद येथील सौ. मनीषा संतोष चव्हाण यांनी...
‘राजवाडी पॅटर्न’द्वारे शंभर एकर जमीन...पावसाळ्यात भरपूर पाऊस, उन्हाळ्यात पाण्याचे...
मोगरा शेतीतून दरवळला यशाचा सुगंध...ॲग्रोवनमध्ये मोगरा शेतीची यशकथा वाचून कवठेमहांकाळ...
काटेकोर जलव्यवस्थापनाद्वारे खेडी खुर्द...खेडी खुर्द (ता. जि. जळगाव) येथील शेतकऱ्यांनी...
वर्षभर सुमारे सात परदेशी भाज्यांची...वर्षभर सुमारे सात परदेशी भाज्यांची शेती ...
गीर गायींच्या संगोपनासह पॅकेटबंद दुधाची...अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी हा संत्रा पिकासाठी...
अथक प्रयत्न, संघर्षातून  प्रयोगशील...पाण्याच्या योग्य व्यवस्थापनातून २० एकरांत...