Agriculture story in marathi, Introduction of Parasitoids | Agrowon

परोपजीवी मित्र-कीटकांची ओळख
विवेक सवडे, डॉ. धीरज कदम
बुधवार, 23 जानेवारी 2019

सध्या केवळ कीडनियंत्रणासाठी कीटकनाशकांच्या अविवेकी वापर केला जात असल्याने मित्रकीटकांचे प्रमाण कमी झाले आहे. अशा स्थितीमध्ये परोपजीवी मित्रकीटकांची ओळख आणि संवर्धन काळाची गरज बनली आहे.

सध्या केवळ कीडनियंत्रणासाठी कीटकनाशकांच्या अविवेकी वापर केला जात असल्याने मित्रकीटकांचे प्रमाण कमी झाले आहे. अशा स्थितीमध्ये परोपजीवी मित्रकीटकांची ओळख आणि संवर्धन काळाची गरज बनली आहे.

कीडनाशकांच्या अतिरेकी व अविवेकी वापरामुळे किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती वाढत असून, नियंत्रण करणे अवघड होत आहे. सोबतच शेतातील मित्रकीटकांची संख्याही कमी होत आहे. प्राणीजगतात कीटकांचा वर्ग मोठा असून, त्यात शेतीसाठी नुकसानकारक असलेल्या किडीसोबतच असंख्य उपयुक्त कीटकही आहेत. अशा उपयुक्त कीटकांच्या साह्याने "जीवो जीवस्य जीवनम'' या मूलभूत तत्त्वावर किडींचे जैविक पद्धतीने नियंत्रण करणे शक्य आहे.

परोपजीवी मित्र कीटक
हे मित्रकीटक नुकसानकारक किडींपेक्षा आकाराने लहान असतात. ते किडीच्या अंगावर किंवा शरीरामध्ये राहतात. किंवा किडींच्या शरीरामध्ये, शरीरावर अंडी घालून तिला हळूहळू खातात.
परजीवी मित्र-किडींचे वर्गीकरण
अंडी -परोपजीवी (Egg Parasitoid)
या परोपजीवी कीटकाची मादी यजमान किडीच्या अंड्यामध्ये अंडी घालते. त्यातून बाहेर आलेली अळी यजमान किडीच्या अंड्यातील गर्भाचा भाग खाते. ३ ते ४ दिवसांत अळी कोषावस्थेत जाते. अशा प्रकारे अंडी, अळी व कोष या तिन्ही अवस्था यजमान किडीच्या अंड्यातच पूर्ण होतात. कोषातून बाहेर पडलेला प्रौढ अंड्याला छिद्र पाडून बाहेर पडतो. या प्रक्रियेमध्ये यजमान किडीची अंडी उबण्याआधीच नष्ट होतात.

परोपजीवी मित्र कीटक - यजमान कीड

  • ट्रायकोग्रामा चिलोनस - कपाशीवरील बोंड अळ्या, उसावरील कांडी कीड अणि भातावरील पाने गुंडाळणारी अळी इ.
  • ट्रायकोग्रामा जपोनिकम आणि टेलिनॉमस रोवाणी - भातावरील खोड कीड
  • टेलिनॉमस रीमस - तंबाकूची पाने खाणारी अळी
  • ट्रायकोग्रामा बॅक्टरी - कपाशीवरील गुलाबी बोंड अळी

अंडी - अळी- परोपजीवी (Egg-larval Parasitoid)
मादी परोपजीवी यजमान किडीच्या अंड्यांमध्ये अंडी घालते, परंतु त्यांच्या अळ्यांचा विकास होऊन प्रौढ हे यजमान किडीच्या अळी अवस्थेतून त्यांना नष्ट करून बाहेर येतात.

परोपजीवी मित्र कीटक - यजमान कीड

  • कोपिडोसोमा कोहेलेरी - बटाट्यावरील पाकोळी
  • चेलोनस ब्लॅकबर्नी - ठिपक्याची बोंड अळी

अळी - परजीवी (Larval Parasitoid)
मादी यजमान किडींच्या अळ्यांवर किंवा त्यांच्या शरीराच्या आत अंडी घालते. शरीरातील द्रव परजीवी किडीच्या अळ्या खाऊन टाकतात. त्यामुळे यजमान किडींच्या अळी मृत होते.

परोपजीवी मित्र कीटक - यजमान कीड

  • ब्रॅकोन ब्रेव्हीकोर्निस आणि ब्रॅकोन हेबेटर ः कापसावरील बोंड अळी, बटाट्यावरील पाकोळी, भेंडीवरील शेंडा व फळे पोखरणारी अळी, भात, मका व उसावरील खोड किडा, नारळावरील काळ्या डोक्‍याची अळी
  • कोटेशिया प्लुटेला ः कोबी वरील चौकोनी ठिपक्याचा पतंग
  • गोनियोझस नेफॅन्टिडीस ः नारळावरील काळ्या डोक्‍याची अळी
  • प्लॅटिग्यास्टर ओरायजी ः भातावरील गाद माशी
  • कॅम्पोलेटिस क्लोरीडा ः कापसावरील बोंड अळी
  • एरिबोरस ट्रोचेनन्टेरॅटस ः नारळावरील काळ्या डोक्‍याची अळी

डॉ. धीरज कदम, ९४२१६२१९१०, विवेक सवडे, ९६७३११३३८३
(लेखक वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ येथील सहयोगी प्राध्यापक असून, विवेक सवडे हे आचार्य पदवीचे विद्यार्थी आहेत.) 

इतर ताज्या घडामोडी
शिवसेनेच्या २१ उमेदवारांची घोषणा,...मुंबई : आगामी लोकसभा निवडणुकीसाठी...
आनंदी देशांच्या यादीत भारताचे स्थान...न्यूयॉर्क : देशातील आनंदाला ओहोटी लागल्याचे...
केळी पीक सल्लाउन्हाळ्यात अधिक तापमान, तीव्र सूर्य प्रकाश, वादळी...
बॅंक कर्मचाऱ्याच्या दक्षतेमुळे मोदी...लंडन : पंजाब नॅशनल बॅंकेची हजारो कोटींची फसवणूक...
गुलाबी बोंड अळी नियंत्रणासाठी फरदड;...केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था, नागपूरद्वारे तयार...
नाशिक जिल्हा बँकेने रेणुकादेवी संस्थेचा...नाशिक : जिल्हा सहकारी बँकेच्या संचालक मंडळासमोर...
शेतकऱ्यांचा 'वसाका' प्रशासनाला घेरावनाशिक  : देवळा तालुक्यातील वसंतदादा सहकारी...
मीटर रीडिंगची पूर्वसूचना संदेशाद्वारे...सोलापूर  : ग्राहकांची गैरसोय होऊ नये, मीटर...
दिव्यांग मतदारांना सुविधा द्या :डॉ....सोलापूर : दिव्यांग मतदारांना मतदान करण्यासाठी...
कोल्हापुरात २३०० हेक्टरवर उन्हाळी पेरणीकोल्हापूर  : जिल्ह्यात उन्हाळी हंगामाची...
जळगावात गवारीला प्रतिक्विंटल ७५०० रुपयेजळगाव : कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये गुरुवारी (...
नंदुरबार जिल्ह्यात पाणीटंचाई गंभीरनंदुरबार  : जिल्ह्यातील पाणीटंचाई वाढत आहे....
पुणे विभागात ४१५ टॅंकरने पाणीपुरवठापुणे : विभागात पाणीटंचाईच्या झळा दिवसेंदिवस तीव्र...
रणजितसिंहाच्या भाजप प्रवेशाने खरच...सोलापूर ः सोलापूर जिल्ह्यातील विशेषतः पश्चिम...
काँग्रेस-राष्ट्रवादीचे प्रत्येकी बारा...मुंबई ः आगामी लोकसभा निवडणुकीसाठी राज्यातील...
आचारसंहिता भंगाच्या ७१७ तक्रारीमुंबई : नागरिकांना आचारसंहिता भंगाच्या तक्रारी...
भाजपकडून लोकसभा उमेदवारांची पहिली यादी...नवी दिल्ली : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी वाराणसी तर...
एचटी सीड ‘एसआयटी’ची पोलिसांच्या...नागपूर  ः राज्य शासनाने स्थापन केलेल्या एच....
इतिहासकालीन जलसंधारण अन् त्यामागचे...दरवर्षी पिढ्यानपिढ्या पावसाचे पाणी वेगवेगळे उपाय...
अभ्यासक्रमात हवा भूसूक्ष्मजीवशास्त्राचा...महाराष्ट्रात चार कृषी विद्यापीठे असून, तिथे १२...