agriculture story in marathi, management of ectoparasites in livestock | Agrowon

बाह्य परजीवींच्या नियंत्रणासाठी गोठ्यात ठेवा स्वच्छता
डॉ. रवींद्रनाथ निमसे, डॉ. उद्धव भोईटे
शुक्रवार, 31 ऑगस्ट 2018

जनावरांच्या शरीरावर, केसांमध्ये अाढळणाऱ्या बाह्य परोपजीवीमध्ये उवा, गोचीड, लिखा, गोमाशी, डास यांचा समावेश होतो. या शिवाय एकपेशीय परोपजीवी हासुद्धा एक नुकसानकारक प्रकार आढळून येत आहे.

जनावरामधील बाह्य परोपजीवी

जनावरांच्या शरीरावर, केसांमध्ये अाढळणाऱ्या बाह्य परोपजीवीमध्ये उवा, गोचीड, लिखा, गोमाशी, डास यांचा समावेश होतो. या शिवाय एकपेशीय परोपजीवी हासुद्धा एक नुकसानकारक प्रकार आढळून येत आहे.

जनावरामधील बाह्य परोपजीवी

  • जनावरामध्ये आढळणाऱ्या विविध परजीवीपैकी गोचीड हा एक महत्त्वाचा परजीवी आहे. जनावरात रक्त शोषण करण्याबरोबर घातक आजार पसरविण्याचे काम हे गोचीड करीत असतात.
  • एक गोचीड साधारणतः १ ते २ मिली रक्त शोषण करतो, त्यामुळे रक्तक्षय (ॲनिमीया) होतो. गोचीड चावल्यामुळे जनावरांच्या शरीरावर जखमा होतात, त्यामुळे त्वचारोग होण्याची शक्यता असते. गोचीड चावल्यामुळे पॅरालिसीस होण्याची शक्यता असते. गोचीड ताप हा आजार गोचीडामुळे पसरतो.

गोचीड निर्मूलन
गोचीड नियंत्रणासाठी प्रभावी औषधे बाजारात उपलब्ध आहेत. ही औषधे वापरताना योग्य काळजी घेणे गरजेचे असते

  • गोचीड निर्मूलन कार्यक्रम हाती घेताना एकाच वेळी संपूर्ण गोठ्याचे गोचीड निर्मूलन करावे.
  • औषध योग्य मात्रेत वापरावे.
  • जनावराच्या अंगावरील गोचीडापेक्षा जास्त गोचीड गोठ्यात सापडत असल्याने गोठ्यातही औषधाची फवारणी करावी.
  • गोठ्यात औषध फवारताना मात्रा दुप्पट वापरावी.
  • गोचीडाच्या अंडी अवस्थेवर औषधांचा परिणाम होत नसल्याने २१ ते २५ दिवसांच्या अंतराने पुन्हा अाैषधाची फवारणी करावी.
  • औषध फवारणी वारा शांत असताना करावी.
  • औषध चारा, पाणी यांवर उडणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
  • जनावर औषध चाटणार नाही, याकरिता फवारणीपूर्वी जनावराला पाणी पाजावे.
  • औषध फवारणी करणाऱ्या व्यक्तीने योग्य खबरदारी घ्यावी. उदा फवारणी करताना औषध तोंडात जाणार नाही, याची काळजी घ्यावी. फवारणीनंतर साबणाने स्वच्छ अंघोळ करावी.

एकात्मिक जैविक गोचीड निर्मूलन
रसायनविरहित गोचीड निर्मूलनासाठी व कुठल्याही प्रकारच्या रासायनिक अंशविरहित पशू उत्पादनाच्या मागणीमुळे ही पद्धत अल्पावधीतच लोक.िप्रय झाली अाहे.

  • या पद्धतीमध्ये जनावरांच्या गोठ्यातील गोचीड लपण्याच्या जागा, भिंतीच्या फटी जाळणे, गोठ्यातील जमिनीचा वरील एक इंच थर खणून शेतात टाकणे, गोठ्यात आठ ते दहा कोंबड्यांचे पालन करणे या बाबींचा समावेश होतो.
  • कोंबड्या, जनावरांच्या अंगावरील गोचीड खात असल्याने गोचीड संख्या नियंत्रित तर राहतेच, पण अधिकचे उत्पादनही मिळते.
  • इतर बाह्य परोपजीवींच्या नियंत्रणासाठी काही औषधी वनस्पती गुणकारी आहेत, वेखंड या वनस्पतीची पावडर उवा, गोचीड नियंत्रणासाठी वापरावी. ही पावडर जनावरांच्या शरीरावर लावत असताना, केसांच्या उलट दिशेने लावावी, म्हणजे ती त्वचेपर्यंत पोचते.
  • कडूनिंब तेल जनावरांच्या शरीरावर लावावे. कडूनिंबाच्या तेलाचा उग्र वास आणि चव यामुळे बाह्य परोपजीवींची भूक नष्ट होऊन ते मरतात.
  • करंज तेलामध्ये कीटकनाशकाचे गुणधर्म आहेत. हे तेल जनावराच्या शरीरावर लावण्यामुळे बाह्य परोपजीवी मरतात.
  • सीताफळाची पाने सावलीत वाळवून याची पावडर किंवा बियांची बारीक पावडर जनावरांच्या शरीरावर केसांच्या उलट दिशेने लावावी.
  • कण्हेरीच्या पानांचा वापर जनावराच्या शरीरावर बाहेरून लावण्याकरिता करावा.
  • सिट्रोनेल्ला, जिरॅनियम, नीलगिरी तेलामुळे बाह्य परोपजीवी जनावराच्या शरीरापासून दूर जातात, तसेच काही बाह्य परोपजीवी मरतात.

टीप ः वरील सर्व उपचार पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच करावेत.

संपर्क ः डॉ. रवींद्रनाथ निमसे, ०२४२६२४३३६१
(गो संशोधन व विकास प्रकल्प, पशुसंवर्धन व दुग्धशास्त्र विभाग, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी, जि. नगर)

इतर कृषिपूरक
सुक्या चाऱ्याची निर्मिती, साठवणूक,...अधिक वैरणीचा मुरघास करून किंवा सुकवून साठवून...
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...
रेशीम कीटक संगोपनगृहात राखा योग्य...थंडीमध्ये वाढ झाल्यामुळे रेशीम कीटकांच्या...
प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावरावर होणारे...प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावर चारा खात नाही व पाणी...
दूध उत्पादन वाढीसाठी उपयुक्त बायपास...प्रथिनांचा आहारात योग्य प्रमाणात वापर केला तर...
दुधाळ गाईची काळजी, व्यवस्थापनगाभण आणि प्रसूती काळात गायीच्या शरिरातील ऊर्जा...
मुक्त संचार कुक्कुटपालनासाठी उपयुक्त :...सर्व प्रकारच्या वातावरणात सहजरीत्या वाढू शकणाऱ्या...
कोंबड्यांसाठी संतुलित खाद्यनिर्मिती...पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे...
पशू सल्लाशेळ्या व मेंढ्यांना वजनवाढीस हिवाळा हा काळ योग्य...
जनावरांसाठी पाैष्टिक मुरघासज्या ठिकाणी हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे...
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...