agriculture story in marathi, management of infertility in livestock | Agrowon

योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व निर्मूलन
डॉ. अनिल पाटील, डॉ. नंदकुमार गायकवाड
बुधवार, 22 ऑगस्ट 2018

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावराच्या प्रजनन व्यवस्थेमध्ये वेगवेगळे प्रकारचे अडथळे दिसून येतात. त्यामुळे जनावरामध्ये वंधत्व आढळून येते. जसे की,

  • कालवडी वयात लवकर किंवा वेळेवर न येणे.
  • अशक्तपणा
  • क्षीण माज
  • अनियमित माज
  • सतत उलटणे
  • गाभण न राहणे
  • गर्भाशयाचा दाह
  • गर्भाशायचे वेगवेगळे आजार
  • सततचा वातावरणातील बदल
  • माज न दाखविणे
  • कायमचा वंधत्वपणा
  • तात्पुरता वंधत्वपणा
  • गर्भपात
  • जंतू संसर्ग, रोगांचा प्रादुर्भाव
  • गर्भाशयात पू असणे
  • योनिमार्गातील अडथळे
  • गर्भाशय मुखाचे आजार
  • बीजांडाचे आजार
  • अनुवंशिकता
  • कमी प्रतीच्या आहाराचा पुरवठा असणे
  • रक्तातील हिमोग्लोबिनची कमतरता
  • वीर्यातील दोष
  • रेतनाची चुकीची पद्धत
  • अवेळी रेतन व इतर अनेक कारणामुळे जनावरामध्ये वंधत्वपणा येत असतो.

उपाययोजना
वंधत्व निर्मूलनाकरिता खालील बाबींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. जसे की,

  • कालवडीचे सुरवातीच्या वजनामध्ये योग्य प्रमाणात वाढ होणे. किमान २२५ ते २५० किलो वजन पहिल्या माजाकरिता गरजचे आहे.
  • जनावरातील पहिल्या माजाची लक्षणे ओळखणे. सुरवातीच्या दोन माजमध्ये रेतन करू नये. तिसऱ्या माजाच्या वेळी योग्यरीत्या रेतन करणे आवश्‍यक आहे.
  • नियमित संतुलित आहाराचा पुरवठा करणे.
  • हिरव्या व वाळलेल्या चाऱ्यांचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करणे.
  • क्षार मिश्रण देणे शरीर वाढीसाठी, गर्भाशयाच्या चांगल्या अारोग्यासाठी व दूधवाढीसाठी महत्त्वाचे आहे.
  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून गर्भाशयाची सखोल तपासणी करून गर्भाशय निदानानुसार उपचार करावे.
  • वेळेवर जंतनाशकाची मात्रा देणे.
  • जनावर लवकर माजावर येण्याकरिता ट्रेस जीवनसत्वे, क्षार मिश्रण व काही वनस्पतीजन्य अाैषधांचा वापर करणे.
  • मोड आलेली मटकी, मूग दररोज किमान १५ दिवस ५० ते १०० ग्रॅम खाद्यातून दिल्यास लवकर व स्पष्ट माज दिसू शकतो.
  • अनेक जनावरे एकत्रितपणे काही संप्रेरकाचा वापर करून योग्य वेळी माजावर येऊ शकतात. रेतनही एकत्रितपणे करता येते.

विल्यानंतरचे योग्य व्यवस्थापन

  • योग्यवेळी माज ओळखावा.
  • योग्य वेळी रेतन करणे व तांत्रिक पद्धतीचा अवलंब करावे. जनावरे सकाळी माज दाखवत असतील तर सायंकाळी रेतन करावे. सायंकाळी माज दाखवत असतील तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेतन करणे योग्य राहील.
  • रेतनांनंतर जनावरांची योग्य काळजी घेेणे.

संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
जनावराच्या आहारात पाणी महत्त्वाचेजनावरांचे योग्य पोषण होण्यासाठी तसेच दुग्धोत्पादन...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
प्रथमोपचाराने बरे होतील जनावरांतील आजारजनावरांमध्ये विविध प्रकारचे विषाणूजन्य व...
वाढत्या तापमानाचा जनावरांवर होणारा...जनावरांमध्ये दिसून येणाऱ्या उष्मा तणावासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाच्या...जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे...
नियोजन स्वच्छ दूध उत्पादनाचे...दुग्ध व्यवसायात आर्थिक परिस्थिती, शास्त्रोक्त...
अॅझोला, हायड्रोपोनिक्स चाऱ्यातून करा...चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध चाऱ्याची...
संवर्धन खिलार गोवंशाचे...जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाचे आजार,...शेळ्या मेंढ्यांना गर्भाशयाचा आजार झालेला आहे हे...
झलक क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...इटली देशात दरवर्षी क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...
जनावरांच्या संतुलित आहार...जनावरांना दिवसभरात किती चारा दिला पाहिजे आणि तो...
जनावरांच्या आहारात कोरडा चारा वापरताना...महाराष्ट्रातील बहुतांशी भागात फेब्रुवारी ते...
कमी जागेत, कमी पाण्यात अळिंबी...कमी जागेत, कमी पाण्यात अळिंबीची लागवड करता येत...
जनावरांच्या खाद्यामध्ये अचानक बदल करणे...कोवळा चारा, निकृष्ट दर्जाचा चारा किंवा बुरशीची...
जनावरांतील रोगनिदानासाठी प्रयोगशाळा...तात्काळ रोगनिदान व योग्य उपचार केल्यामुळे औषधांचा...
गाई, म्हशींची दुग्धोत्पादन क्षमता वाढवा...सध्याच्या काळात सेक्स सीमेन किंवा सॉर्डेड सीमेन,...
ओळखा लिस्टेरिओसिस आजाराची लक्षणेजनावरापासून माणसास होणारे आजार प्रामुख्याने...
पशुसल्लावाढत्या तापमानात जनावरांच्या आहार...
प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी...सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने...
जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्याजनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले...