Agriculture story in marathi, management of Mastitis disease in livestock | Agrowon

वेळीच रोखा दुधाळ जनावरांतील कासदाह अाजार
कुलदीप शिंदे
बुधवार, 4 ऑक्टोबर 2017

कासदाह हा अाजार दुधाळ जनावरांतील कासेचा प्रमुख अाजार आहे. ज्या ज्या भागांमध्ये दुध उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते अशा ठिकाणी या रोगापासून होणारे नुकसान देखील अतिशय मोठ्या प्रमाणावर असते. हा रोग पहिल्या वेतातील जनावरांमध्ये या अाजाराचे प्रमाण ५ टक्के अाहे. तर अधिक वेत देणाऱ्या जनावरांमध्ये हेच प्रमाण ८० टक्क्यांपर्यंत अाहे.
 
कासदाह

कासदाह हा अाजार दुधाळ जनावरांतील कासेचा प्रमुख अाजार आहे. ज्या ज्या भागांमध्ये दुध उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते अशा ठिकाणी या रोगापासून होणारे नुकसान देखील अतिशय मोठ्या प्रमाणावर असते. हा रोग पहिल्या वेतातील जनावरांमध्ये या अाजाराचे प्रमाण ५ टक्के अाहे. तर अधिक वेत देणाऱ्या जनावरांमध्ये हेच प्रमाण ८० टक्क्यांपर्यंत अाहे.
 
कासदाह
कासदाह म्हणजे "कासेला येणारी सूज'' तर वैज्ञानिक दृष्ट्या पाहिले तर कासदाह म्हणजे भौतिक, रासायनिक आणि जैविक कारणांमुळे कासेवर सूज येणे आणि त्याचबरोबर गाई व म्हशी दूध देण्याचे पूर्ण थांबणे किंवा दूध उत्पादन कमी होणे.

हा अाजार फक्त कासेवरील येणाऱ्या सुजेशी मर्यादित नसून जनावराला तात्पुरत्या स्वरुपात अनुत्पादक बनवतो आणि जर वेळेवर उपचार केले नाहीत तर जनावरे कामयचे अनुत्पादक बनतात. त्यामुळे मोठ्या आर्थिक नुकसानाला सामोरे जावे लागते. या अाजारावर प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अावश्यक अाहे. त्यासाठी गोठ्याचे योग्य व्यवस्थापन ठेवावे.  

अाजार टाळण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना

गोठ्याची स्वच्छता
जनावरांचा गोठा अाणि आसपासचा परिसर जंतुनाशकाने वेळोवेळी स्वच्छ करावा. शेण साठविण्याकरता केलेला खड्डा हा गोठ्यापासून ५० मीटर अंतरावर असावा. एखाद्या  जनावराला इतर जनावरांपासून वेगळे ठेवावे. त्या जनावराचे दूध सर्वात शेवटी काढावे.  

जनावरांची स्वच्छता
जनावरांना दररोज स्वच्छ केल्याने किंवा धुतल्याने अंगावर जमा होणारी धुळ आणि शेण काढले जाते. त्यामुळे स्वच्छ दुध उत्पादन होते. योग्य प्रमाणात रक्त पुरवठा होतो. दुध काढण्यापूर्वी जनावराची कास स्वच्छ पाण्याने धुऊन स्वच्छ कापडाने पुसावी. कास धुण्यासाठी पोटॅशियम परमॅंगनेटचा वापर करावा.

धार काढणारी व्यक्ती
जनावरांना दूध काढणाऱ्या व्यक्तीपासून संसर्गजन्य रोगाचा धोका असतो. धार करणाऱ्या व्यक्तीने दूध काढण्यापूर्वी आणि काढल्यानंतर तसेच प्रत्येक जनावराची धार काढल्यानंतर हात स्वच्छ धुवावेत. नखे नियमित काढावीत. त्याच्यामुळे सडाला इजा होण्याची शक्‍यता असते. धार काढताना खोकने किंवा थुंकणे असे प्रकार टाळावेत.

दूध यंत्राची स्वच्छता
दूध काढण्यासाठी दुधयंत्राचा वापर केला जात असेल तर यंत्र वेळेवर स्वच्छ करावे.  ज्या जनावरांना कासदाह झाला आहे त्यांचे दूध हाताने काढावे. यंत्राचा वापर करु नये.

धार काढण्याची पद्धत
जनावरांचे दूध काढताना पूर्ण हात पद्धतीचा अवलंब करावा.  आंगठ्याने किंवा चिमटीने धार काढल्यास जनावरांच्या सडाला इजा होण्याची शक्यता असते. जखेमीत जंतूचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते.

गाभण जनावरांना योग्य पद्धतीने आटविणे
जनावरांना आटविणे म्हणजेच त्यांचे दूध काढणे बंद करणे. असे सामान्यतः जनावर गाभण असण्याच्या आठव्या महिन्यामध्ये केले जाते. त्यामुळे वासरांची योग्य वाढ होते. त्याचबरोबर जनावराला विश्रांती मिळते. जास्त दूध देणाऱ्या जनावरांना आटविताना धार काढणे लगेच थांबवू नये. त्यामुळे कासदाह होण्याची शक्‍यता जास्त असते. 

दररोज दोन वेळा धार काढण्याएेवजी एकचवेळ धार काढावी. काही दिवसानंतर दोन दिवसातून एकदा धार काढावी आणि त्यानंतर काही दिवसांनी धार काढणे बंद करावे. जनावर आटल्यानंतर त्याच्या सडाच्या छिद्रामध्ये पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्रतिजैविकाचा वापर करावा. यामुळे जिवाणू आतमध्ये प्रवेश करत नाहीत.
 
संपर्क ः कुलदीप शिंदे, ९८८१४१४९६७
(पशुधन उत्पादन आणि व्यवस्थापन, राष्ट्रीय डेअरी संशोधन संस्था, कर्नाल, हरियाणा)

इतर कृषिपूरक
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...
जनावरांना द्या पुरेसा आहार, पाणीजनावरांना आपण गरजेनुसार पाणी देण्याऐवजी आपल्या...
दूध गुणवत्तावाढीसाठी सुप्त कासदाह टाळादुधाळ जनावरांमध्ये साधारणपणे १० ते १२ टक्के या...
सक्षम करा दुग्धव्यवसाय डेअरी हा व्यवसाय म्हणून पाहावा. त्याचे अर्थकारणही...
वाढत्या तापमानात गाई, म्हशींचे आरोग्य...सध्या काही भागांत प्रमाणापेक्षा उष्ण तापमान व...
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...