Agriculture story in marathi, Medicinal plants for livestock | Agrowon

पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी वनस्पती
प्रणिता सहाणे
मंगळवार, 15 जानेवारी 2019

जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे पशुपालकाचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. महागडी औषधे, एका औषधीचे दुष्परिणाम रोखण्याकरिता वापरावी लागणारी दुसरी औषधी, यामुळे व्यवसायाचे आर्थिक नियोजन बिघडते. या सर्व बाबींचा विचार करता पशू आजारांमध्ये सहज उपलब्ध असणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा वापर फायद्याचा ठरतो.
 

जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे पशुपालकाचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. महागडी औषधे, एका औषधीचे दुष्परिणाम रोखण्याकरिता वापरावी लागणारी दुसरी औषधी, यामुळे व्यवसायाचे आर्थिक नियोजन बिघडते. या सर्व बाबींचा विचार करता पशू आजारांमध्ये सहज उपलब्ध असणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा वापर फायद्याचा ठरतो.
 
जनावरांच्या विविध आजारांवर औषधी वनस्पतींचा वापर करून आजार प्राथमिक स्वरुपात बरे करता येतात. सध्या औषधी वनस्पतींची मुबलकता कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत या औषधी वनस्पतींचे संवर्धन होणे आवश्यक आहे. विविध आजारांमध्ये उपयुक्त ठरणाऱ्या अनेक औषधी वनस्पती या आपल्या परिचयाच्याच असतात. फक्त त्यांची ओळख नसते. अशा वेळी जाणकारांकडून त्यांची ओळख करून घ्यावी व अशा वारंवार लागणाऱ्या वनस्पती आपल्या शेतात, बांधावर लावाव्यात. त्यामुळे आवश्यकतेनुसार त्यांचा उपयोग करता येतो.

१) ज्येष्ठमध

  • औषधी उपयोग ः कफ पातळ करणारे, पाचक आणि पुष्ठी वर्धक श्वसनसंस्थेच्या दाहात वापरतात.
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः झाडाच्या खोडाची पावडर
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा : जनावराच्या वयानुसार मोठ्या जनावरांना १०-१२ ग्रॅम या प्रमाणात द्यावी व लहान जनावरांना ८-१० ग्रॅम प्रमाणात द्यावी.

२) बडीशेप

  • बडीशेपच्या तेलाचा वापर औषधी म्हणून करतात.
  • औषधी उपयोग ः परोपजिविनाशक, कफनाशक, वमनकारी, वायुसारक म्हणून
  • पक्षामध्ये व कुत्र्यांमध्ये उवा, पिसवा यांचा नाश करण्यासाठी बडीशेपचे तेल वापरले जाते.
  • वायुसारक असल्याने अपचन असेच कफ पातळ करण्यासाठी व चाटण औषधीमध्ये बडीशेपचे तेल वापरतात.
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर, तेल आणि द्रावण

३) ओवा

  • औषधी उपयोग ः बारीक गोल दाणे असलेली, करड्या रंगाची तिखट पाचक वायुसारक पोटदुखी व अपचन झाल्यास उपयोगी. कफनाशक
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पाण्यामध्ये भिजवून
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे - ८ ते १२ ग्रॅम, लहान जनावरे - १ ते १५ ग्रॅम

४) कात

  • औषधी उपयोग ः काताचा उपयोग रक्तस्रावरोधक, लाळस्तंभक, अन्ननलिकेचा दाह, हिरड्याची सूज कमी करण्यासाठी, अल्सर, अतिसार यामध्ये संरक्षक व शामक म्हणून उपयोगी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पुड, द्रावण आणि खड्याच्या स्वरुपात
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे - २० ते ३० ग्रॅम

५) मोहरी

  • औषधी उपयोग ः सांधे दुखीवर लेप म्हणून उपयोग. श्वसनसंस्थेच्या दाहात पचनसंस्था सुधारणारी, कफ पातळ करण्यास उपयुक्त जठर वर्धक उत्तेजक, वायुसारक आणि प्रती दाहकारी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी जनावरे व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर स्वरुपात
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे १० ग्रॅम, लहान जनावरे ः ५ ते ८ ग्रॅम

६) हिंग

  • हिंग हा फेरुला फोइटिडा या वनस्पतीच्या मुळाचा रस सुकवून त्यापासून बनविलेला एक पदार्थ आहे.
  • पूड व अर्क या स्वरुपात करतात. याला पिवळसर तपकिरी रंग असून तिव्र वास व चव असते.
  • औषधी उपयोग ः जंतूनाशक आणि दुर्गंधीनाशक म्हणून करतात. तसेच वायुसारक, कृमिनाशक, उत्तेजक, कफ पातळ करणारा, पोटफुगी व अपचन झाल्यास, पोटदुखी व श्वसनसंस्थेच्या दाहामध्ये
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी जनावरे (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • - कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर व द्रावण स्वरुपात
  • प्रकार / पद्धत / मात्रा ः मोठी जनावरे ः १५ ते २० ग्रॅम पावडर , लहान जनावरे ः १० ते १५ ग्रॅम पावडर

७) एकदांडी, कंबरमोडी, जखमजुडी

  • औषधी उपयोग ः मोठ्या जनावरातील किंवा शेळ्या मेंढ्यातील पोटफुगी दूर करण्यासाठी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः गाई, म्हशी, बैल, शेळ्या, मेंढ्या
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पानांचा रस
  • प्रकार / पद्धत / मात्रा ः मोठी जनावरे ः १०० मि. ली.
  • लहान जनावरे ः ३० मि.ली.

संपर्क ः प्रणिता सहाणे, ८६००३०१३२९
(कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय, गुंजाळवाडी पठार, संगमनेर, जि. नगर) 

टॅग्स

इतर कृषिपूरक
ओळखा लिस्टेरिओसिस आजाराची लक्षणेजनावरापासून माणसास होणारे आजार प्रामुख्याने...
पशुसल्लावाढत्या तापमानात जनावरांच्या आहार...
प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी...सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने...
जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्याजनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले...
प्रक्रियेमुळे वाढेल ऊस वाढ्याची...वाढ्यातील आॅक्झलेट या घटकामुळे जनावराच्या शरीरात...
वर्षभर हिरव्या चाऱ्यासाठी ः मुरघासपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर हिरव्या चाऱ्याचे...
चाराटंचाई काळात जनावरांसाठी हाय फायबर...चाराटंचाईच्या काळात फक्त जनावरे जगवणे महत्त्वाचे...
जनावरांना खाद्यामार्फत जास्तीची ऊर्जा...जनावरांनी खाल्लेल्या आहारापासून शरीरास लागणारी...
चाऱ्याच्या उपलब्धतेनुसार जनावरांचे पोषणवयस्क व दुधाळ जनावरांना केवळ चारा व कडबा खाण्यास...
प्रक्रियेतून सकस चाऱ्याची निर्मितीचाराप्रक्रियेमुळे जनावरांचे पचन सुधारून शरीरात...
नवजात वासरांचे पोषणनवजात वासरे कालवडींचे वैज्ञानिक पद्धतीने पालन...
गायी, म्हशींतील प्रजनन व्यवस्थापनगायी, म्हशी नियमित माजावर येण्यासाठी योग्य समतोल...
सुक्या चाऱ्याची निर्मिती, साठवणूक,...अधिक वैरणीचा मुरघास करून किंवा सुकवून साठवून...
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...