Agriculture story in Marathi, preparation of vermi compost | Agrowon

गांडूळ खत निर्मिती उद्योग
दीप्ती पाटगावकर
गुरुवार, 8 फेब्रुवारी 2018

गांडूळ खत उपलब्ध सेंद्रिय खतांपैकी एक उत्कृष्ट खत मानले जाते. गांडूळ खत निर्मितीचे तंत्र सोपे असून, महिला सहजरीत्या हे तंत्रज्ञान आत्मसात करून शेतावर गांडूळ खताची निर्मिती करू शकतात.
 
गांडूळ खत तयार करण्याच्या पद्धती

  • ढीग/बिछाना पद्धत
  • खड्डा पद्धत
  • टाकी पद्धत

खड्डा भरण्याची पद्धत

गांडूळ खत उपलब्ध सेंद्रिय खतांपैकी एक उत्कृष्ट खत मानले जाते. गांडूळ खत निर्मितीचे तंत्र सोपे असून, महिला सहजरीत्या हे तंत्रज्ञान आत्मसात करून शेतावर गांडूळ खताची निर्मिती करू शकतात.
 
गांडूळ खत तयार करण्याच्या पद्धती

  • ढीग/बिछाना पद्धत
  • खड्डा पद्धत
  • टाकी पद्धत

खड्डा भरण्याची पद्धत

  • गांडूळ खत तयार करण्यासाठी पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन निवडावी.
  • गांडुळांचे कडक उन्हापासून संरक्षण होण्यासाठी बिछान्यावर छप्पर घालावे. छप्पर सिमेंटच्या पत्र्याचे किंवा शेतीमध्ये उपलब्ध असलेल्या तुराट्या, ज्वारीचे ताटे, गवत, पाचट इत्यादी किंवा बांबू वापरून करता येईल.
  • छप्पर दोन्ही बाजूंना उताराचे असावे. जेणेकरून पावसाचे पाणी सहज निघून जाईल व दोन्ही बाजूंनी ऊन येणार नाही यासाठी छपराची मधील उंची २.५ मी. व बाजूची उंची १.५ मी. असावी. रुंदी ५ मी. व लांबी ३ मी. किंवा आवश्‍यकतेनुसार आणि सेंद्रिय पदार्थाच्या उपलब्धतेप्रमाणे असावी.
  • जमिनीवर सर्वात खाली तळाला १५ सेमी जाडीचा सेंद्रिय पदार्थांचा (उदा. गव्हाचे काड, उसाचे पाचट, सोयाबीन-तूर, पालापाचोळा व शेतातील इतर वाया जाणारे सेंद्रिय पदार्थ इ.) थर द्यावा.
  • त्यावर अर्धवट कुजलेले शेणखत व माती ३ः१ प्रमाणात मिसळून त्याचा १५ सेमी जाडीचा थर द्यावा. (या थरामुळे उष्णता थांबवण्याचे काम करील.)
  • पाण्यामध्ये शेण कालवून त्याचा १० सेमी जाडीचा तिसरा थर द्यावा. शेणामुळे सेंद्रिय पदार्थ कुजण्याची प्रक्रिया सुरू होईल व ते गांडुळांस खाद्य म्हणून उपयोगात आणता येईल.
  • शेवटी बिछाण्यावर सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन घालावे. हे आच्छादन १५ सेमीपेक्षा जास्त जाडीचे नसावे.
  • बिछाना पाण्याने ओला करावा.(आवश्‍यकतेप्रमाणे दररोज किंवा दिवसाआड बिछान्यावर पाणी शिंपडावे.)
  • बिछान्यातील उष्णता कमी झाल्यावर एक दोन आठवड्यांनी वरील सेंद्रिय पदार्थांचा थर बाजूला सारून कमीत कमी १००० प्रौढ गांडुळे सोडावीत.
  • गांडूळ बिछान्यात सोडल्यावर परत सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन करावे व बिछान्यास नियमित पाणी द्यावे.
  • गांडुळांच्या संख्येनुसार गांडूळ खत निर्मितीस दीड ते दोन महिने लागतात.

गांडूळ खत तयार करताना घ्यावयाची काळजी

  • बिछान्यावर पाणी टाकताना जास्त पाणी साचणार नाही व ओलावा ४० ते ५० टक्के राहील याची काळजी घ्यावी.
  • बिछान्यातील तापमान २० अंश ते ३० अंश सेल्सिअसदरम्यान ठेवावे व त्यावर सूर्यप्रकाश येणार नाही याची काळजी घ्यावी.
  • गांडूळ खताच्या बेडजवळ वाळवी, बेडूक, साप, मुंग्या, गोम, उंदीर व कोंबड्या येणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.

गांडूळ खत काढण्याची पद्धत
खताचा रंग काळसर तपकिरी झाल्यावर खत तयार झाले असे समजावे. खत तयार झाल्यावर पाणी देणे बंद करावे. वरचा थर थोडा कोरडा झाला की बिछान्यातील पूर्ण गांडूळ खत गांडुळांसकट बाहेर काढावे व त्यांचा बाहेर उन्हात ताडपत्रीवर किंवा गोणपाटावर शंकाकृती ढीग करावा. म्हणजे उन्हामुळे गांडुळे तळाला जातील. ढिगाच्या वरचे गांडूळ खत काढून घ्यावे. ३-४ तासात सर्व गांडुळे परत खत तयार करण्यासाठी बिछान्यात/खड्ड्यात सोडावीत. अशाच पद्धतीने खड्डा, कुंडी किंवा टाकी पद्धतीने गांडूळ खत तयार करता येते.
 
दीप्ती पाटगावकर, pckvkmau@gmail.com
(कृषी विज्ञान केंद्र, अाैरंगाबाद)

टॅग्स

इतर महिला
उपकरण देईल आजारी जनावराची पूर्व सूचनाएसएनडीटी विद्यापीठाच्या मुंबईमधील प्रेमलीला...
गिरणी उद्योगातून उभारला उत्पन्नाचा शाश्...जळगाव शहरातील पुष्पा विजय महाजन यांनी एका...
जिद्द, आत्मविश्वासातून उद्योगात भरारीयशासाठी काय हवं असतं? जिद्द, झपाटलेपण आणि...
बचत गटाच्या माध्यमातून सेंद्रिय शेतीला...सेंद्रिय शेतीसाठी गांडूळ खत, दशपर्णी अर्क,...
हस्तकलेतून सुरू झाला पूरक उद्योगशिक्षण घेण्यासाठी वय नाही, तर जिद्द लागते. मिरज...
शेवग्याच्या पानापासून पराठा, चहाआहारतज्ज्ञांच्या मते शेवग्याच्या शेंगा व झाडाची...
गॅस्ट्रोपासून सावधान !गॅस्ट्रो आजारामध्ये जुलाब, उलट्या व पोटात दुखणे...
नंदाताई दूधमोगरे यांचा शेतीत असाही...बुलडाणा : स्त्री ही समाजात त्याग, नम्रता,...
महिला बंदीजनांनी कारागृहाची शेती केली...शेतीमध्ये हिरवं स्वप्न फुलविण्यात महिलांचे योगदान...
बुबनाळचे ‘महिलाराज’ आंतरराष्ट्रीय...कोल्हापूर जिल्ह्यातील बुबनाळ (ता. शिरोळ) गावातील...
हर्षाताईंनी घेतलाय गुणवत्तापूर्ण शेतमाल...दिल्लीतील वातावरण मानवत नसल्याने नरखेड (जि....
शेंगालाडू व्यवसायातून नीशाताईंना मिळाले...पंढरपुरात एकादशी तसेच अन्य दिवशी येणाऱ्या...
प्रथमोपचाराने कमी होते सर्पदंशाची...निसर्गाच्या सानिध्यात शेती करताना निसर्गाचे घटक...
महिलांसाठी सोयाबीन प्रक्रिया उद्योगसोयाबीनमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण डाळी, शेंगदाणे,...
बचत, व्यवसायातून मिळवली आर्थिक सक्षमता गोऱ्हे बु. (ता. हवेली, जि. पुणे) गावामधील...
नव्या दमाने स्वत: काम करणार : महिला...आळंदी, जि. पुणे ः नवे करण्याची जिद्द आहे....
महिला उद्योजकांसाठी प्रशिक्षण,...महिला या मुळातच उत्तम व्यवस्थापक असतात. त्याला...
व्यवहारांच्या नोंदीसाठी पासबुक...पासबुकमध्ये आपण खात्यामध्ये ठेवलेल्या पैशांची...
गांडूळ खत निर्मिती उद्योगगांडूळ खत उपलब्ध सेंद्रिय खतांपैकी एक उत्कृष्ट खत...
महिला बचत गटांनी साधली शेळीपालनातून...काळोशी (ता. जि. सातारा) गावातील महिलांनी एकत्र...