agriculture story in marathi, Prevention and Control of Foot Problems in Cows and buffaloes | Agrowon

दुधाळ जनावरांतील खुरांच्या आजाराचे व्यवस्थापन
डॉ. अतुल वाळुंज, डॉ. शिवकुमार यंकम
बुधवार, 10 ऑक्टोबर 2018

खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे जनावरांचे आरोग्य उत्तम राहून त्यांची उत्पादकता वाढते व परिणामी दुग्ध व्यवसायातील आर्थिक ताळेबंद राखण्यास मदत होते. परंतु खुरांचे आरोग्य व आजार याकडे नेहमीच दुर्लक्ष केले जाते कारण या आजारांचा पशूंच्या आरोग्यावर आणि एकूणच उत्पन्नावर होणारे परिणाम लक्षात येत नाहीत.

दुधाळ जनावरांमध्ये खुर हे गुंतागुंतीची रचना असणारे शरीराचा एक अविभाज्य भाग असून जनावरांचे सर्वांगीण आरोग्य व उत्पादन क्षमतेमध्ये महतत्त्वाची भूमिका बजावतात.
खुरांचे आजार होण्याची प्रमुख कारणे

खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे जनावरांचे आरोग्य उत्तम राहून त्यांची उत्पादकता वाढते व परिणामी दुग्ध व्यवसायातील आर्थिक ताळेबंद राखण्यास मदत होते. परंतु खुरांचे आरोग्य व आजार याकडे नेहमीच दुर्लक्ष केले जाते कारण या आजारांचा पशूंच्या आरोग्यावर आणि एकूणच उत्पन्नावर होणारे परिणाम लक्षात येत नाहीत.

दुधाळ जनावरांमध्ये खुर हे गुंतागुंतीची रचना असणारे शरीराचा एक अविभाज्य भाग असून जनावरांचे सर्वांगीण आरोग्य व उत्पादन क्षमतेमध्ये महतत्त्वाची भूमिका बजावतात.
खुरांचे आजार होण्याची प्रमुख कारणे

  • उष्माघात, संक्रमण काळातील तणाव, उच्च दूध उत्पादनाचा ताण तसेच गोठ्यातील निकृष्ट व्यवस्था इ. गोष्टी खुरांचे विकार होण्यास कारणीभूत ठरतात.
  • पावसाळ्यात खुरांमधील उतीमध्ये सूज येऊन त्यांची झीज झाल्याने दुधाळ जनावरे विशेषतः संकरित गायी या विकारांना अधिक संवेदनशील बनतात.
  • खुरांचे आजार सामान्यतः विदेशी आणि संकरित गायीमध्ये प्रामुख्याने आढळून येतात, विशेषतः जनुकीय/अनुवांशिक मूळ असणारे हे विकार चांगल्या दैनंदिन व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब न केल्यामुळे बळावतात.
  • खुरांच्या विकार अथवा अतिवाढीने त्यात घाण साचून डिजिटल डर्माटाईटीस या सांसर्गिक रोगास जनावरे संवेदनशील बनतात.
  • दुधाळ जनावरांमध्ये लेमीनाईटीस हा खुरांचा असंसर्गिक रोग प्रामुख्याने आढळतो, ज्याच्या प्रदुर्भावामुळे चालण्यास वेदना व अस्वस्थता जाणवते व खुरांचा विकार (ओबडधोबड वाढ) होते.

लक्षणे

  • जनावर चालताना लंगडते व जास्त वेळ उभे राहू शकत नाही.
  • प्रभावित जनावर कळपापासून वेगळे राहते.
  • शारीरिक हालचालींवर मर्यादा येतात.

आरोग्यावर होणारे परिणाम

  • दुग्ध उत्पादनात मोठी घट होते.
  • प्रजनन क्षमतेवर प्रतिकूल परिणाम होतो व लंगडनारी जनावरे काही उशिराने माजावर येतात.
  • खुरांच्या आजारामुळे अस्वस्थ असणाऱ्या जनावरांची हालचाल व भूक मंदावते, त्यामुळे त्यांच्या दैनंदिन आहाराच्या पूर्ततेअभावी दूध उत्पादनात लक्षणीय घट होते.
  • रोग प्रतिकारशक्ती कमी झाल्यामुळे इतर आजार होण्याची शक्यता बळावते.
  • तीव्र वेदनेमुळे जनावर इतरांपेक्षा वेगळे राहते व चारा कमी खाते.
  • वेळीच लक्ष न दिल्यास खुरांच्या गळूचे रूपांतर न भरणाऱ्या जखमेत होऊन त्यात अळ्या पडण्याची शक्यता असते.
  • पशूंच्या एकूणच आरोग्य व उत्पन्नावर परिणाम होऊन जीवनमान कमी होते.

उपाय

  • लक्षणे दिसणाऱ्या जनावरांना वेगळे बांधावे.
  • जखम कोरडी ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
  • शेण व गोमूत्राचा जखमेशी संपर्क टाळण्याचा प्रयत्न करावा.
  • जनावरांच्या लंगडण्याचे कोणतेही लक्षण दिसताच जवळील पशुवैद्यकांना तात्काळ संपर्क साधून उपचार करून घ्यावेत.
  • जनावरांच्या पायात काटा अथवा खडा रुतला असता, तात्काळ खुर स्वच्‍छ करून पायातील काटा काढल्यास पुढील होणाऱ्या संभाव्य जखमेपासून जनावरांचा बचाव करता येईल.

काळजी

  • खुरांची नियमित ट्रीमिंग/ छाटणी करावी.
  • गोठ्यात नियमित स्वच्‍छता राखावी व गोठ्यातील जागा समांतर असावी.
  • सहा महिन्‍यातून किमान एकदा जनावराच्या पायाची स्वच्छता करावी.
  • मलमूत्राची योग्य विल्हेवाट लावावी.
  • जंतुनाशक द्रव्याची नियमित फवारणी करावी.
  • आठवड्यातून किमान एकदा १ लिटर पाण्यात ५० ग्रॅम पोटाशियम परमॅंगनेटचे द्रावण बनवून जनावरांचे पाय किमान ३० मिनीटे त्यात बुडवावेत.

आहार व खुरांचे आरोग्य
दुधाळ जनावरांची उत्पादकता व खुरांचे आरोग्य व्यवस्थापन यामध्ये पशु आहाराचा महत्त्वाचा वाटा आहे.

  • खाद्य व विशेषतः खुराक यामध्ये अचानक बदल करणे टाळावे कारण असे बदल पशूंच्या पोटात आम्लाची मात्रा वाढवतात व जनावरे ल्यामीनाईटीस (Laminitis) नावाच्या खुरांच्या आजारास बळी पडतात .
  • पशु आहारात खुराक/ पशुखाद्याचा अति वापर झाल्यास रोमंतीकेमध्ये आम्लाची मात्रा वाढते व परिणामी पशूंच्या शरीरात जीवनसत्व बायोटीनचे नैसर्गिक संश्लेषण कमी प्रमाणात होते.
  • जीवनसत्व बायोटीन हे खुरांची योग्य वाढ व खुरांच्या जखमा भरून येण्यात महत्त्वाची कामगिरी बजावतात, म्हणूनच पशुना संतुलित आहार व रुमेण बफर मिश्रणाचा योग्य पुरवठा करावा जेणेकरून जीवनसत्व बायोटीन हे पशूंच्या शरीरात नैसर्गिकपणे संश्लेषित/ तयार होईल.
  • सूक्ष्म घटक / खनिजे उदा. झिंक, मॅंगेनीज, कॉपर, कोबाल्ट ई. खुरांचे आरोग्य तसेच जनावरांची रोगप्रतिकारक शक्ती, प्रजनन क्षमता, हाडांच्या वाढीमध्ये मोलाची भूमिका बजावतात त्यामुळे त्यांना अनन्य साधारण महत्त्व आहे म्हणूनच सूक्ष्म खनिजांचा पशू आहारात योग्य समावेश करून ल्यामीनाईटीस (Laminitis) आजारावर आळा घालता येतो.

निरोगी खुरांसाठी फुटबाथ (खुर धुणे) चा वापर :

  • गोठ्याची दैनंदिन स्वच्छता व मलमूत्राच्या योग्य विल्हेवाटीबरोबरच जनावरांच्या पायाची व खुरांची स्वच्छता तसेच निर्जंतुकीकरण करून आजारापासून बचाव करणे व दुग्ध उत्पादनात सातत्य ठेवण्यासाठी जनावरांना फुट बाथ देणे आवश्यक असते.
  • गोठ्यामध्ये किवा गोठ्याच्या प्रवेशद्वारापाशी फुटबाथसाठी निर्धारित जागा असावी.
  • फुट बाथ द्रावण तयार करण्यासाठी बाजारात विविध प्रकारची व्यावसायिक मिश्रणे उपलब्ध आहेत ती तज्‍ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने खरेदी करावीत.

फुटबाथची रचना व आकारमान

  • जनावरांना फूट बाथ द्रावणात सहजपणे उभे राहता यावे अशा रचनेचे फूट बाथ बांधावे.
  • साधारणतः फूट बाथ हे ५ मीटर लांब × १.८ मीटर रुंद ×१५ मीटर खोल अशा रचनेचे असावे.
  • खुर पूर्णपणे द्रावणात बुडतील याप्रमाणे फुटबाथ मध्ये द्रावण (१०-१२) सेेंमी खोल असावे.

फुटबाथ कालावधी व दरम्यान घ्यावयाची काळजी

  • खुरांचे संपूर्णपणे निर्जंतुकीकरण करण्यासाठी ३०-४० मिनिटांचा कालावधी लागतो.
  • फूट बाथ दरम्यान गायी, म्हशी व वासरे हे द्रावण पिणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.
  • फूट बाथ द्रावण वापरानंतर शेतजमीन किवा कुरण यांमध्ये सोडण्याऐवजी योग्य प्रक्रिया करूनच सांडपाण्यात सोडावे.
  • स्थानिक तज्‍ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने फुटबाथ द्रावण तयार करावे व द्रावण हे सौम्य मात्रे मध्येच असेल याची दक्षता घ्यावी.

संपर्क ः डॉ. अतुल वाळुंज, ८२९५६३५१९९
(पशुशरीर क्रिया शास्त्र विभाग, राष्ट्रीय दुग्ध संशोधन संस्था, कर्नाल, हरयाणा)

इतर कृषिपूरक
पशुसल्लावाढत्या तापमानात जनावरांच्या आहार...
प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी...सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने...
जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्याजनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले...
प्रक्रियेमुळे वाढेल ऊस वाढ्याची...वाढ्यातील आॅक्झलेट या घटकामुळे जनावराच्या शरीरात...
वर्षभर हिरव्या चाऱ्यासाठी ः मुरघासपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर हिरव्या चाऱ्याचे...
चाराटंचाई काळात जनावरांसाठी हाय फायबर...चाराटंचाईच्या काळात फक्त जनावरे जगवणे महत्त्वाचे...
जनावरांना खाद्यामार्फत जास्तीची ऊर्जा...जनावरांनी खाल्लेल्या आहारापासून शरीरास लागणारी...
चाऱ्याच्या उपलब्धतेनुसार जनावरांचे पोषणवयस्क व दुधाळ जनावरांना केवळ चारा व कडबा खाण्यास...
प्रक्रियेतून सकस चाऱ्याची निर्मितीचाराप्रक्रियेमुळे जनावरांचे पचन सुधारून शरीरात...
नवजात वासरांचे पोषणनवजात वासरे कालवडींचे वैज्ञानिक पद्धतीने पालन...
गायी, म्हशींतील प्रजनन व्यवस्थापनगायी, म्हशी नियमित माजावर येण्यासाठी योग्य समतोल...
सुक्या चाऱ्याची निर्मिती, साठवणूक,...अधिक वैरणीचा मुरघास करून किंवा सुकवून साठवून...
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...
रेशीम कीटक संगोपनगृहात राखा योग्य...थंडीमध्ये वाढ झाल्यामुळे रेशीम कीटकांच्या...