agriculture story in marathi, Prevention and Control of Foot Problems in Cows and buffaloes | Agrowon

दुधाळ जनावरांतील खुरांच्या आजाराचे व्यवस्थापन
डॉ. अतुल वाळुंज, डॉ. शिवकुमार यंकम
बुधवार, 10 ऑक्टोबर 2018

खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे जनावरांचे आरोग्य उत्तम राहून त्यांची उत्पादकता वाढते व परिणामी दुग्ध व्यवसायातील आर्थिक ताळेबंद राखण्यास मदत होते. परंतु खुरांचे आरोग्य व आजार याकडे नेहमीच दुर्लक्ष केले जाते कारण या आजारांचा पशूंच्या आरोग्यावर आणि एकूणच उत्पन्नावर होणारे परिणाम लक्षात येत नाहीत.

दुधाळ जनावरांमध्ये खुर हे गुंतागुंतीची रचना असणारे शरीराचा एक अविभाज्य भाग असून जनावरांचे सर्वांगीण आरोग्य व उत्पादन क्षमतेमध्ये महतत्त्वाची भूमिका बजावतात.
खुरांचे आजार होण्याची प्रमुख कारणे

खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे जनावरांचे आरोग्य उत्तम राहून त्यांची उत्पादकता वाढते व परिणामी दुग्ध व्यवसायातील आर्थिक ताळेबंद राखण्यास मदत होते. परंतु खुरांचे आरोग्य व आजार याकडे नेहमीच दुर्लक्ष केले जाते कारण या आजारांचा पशूंच्या आरोग्यावर आणि एकूणच उत्पन्नावर होणारे परिणाम लक्षात येत नाहीत.

दुधाळ जनावरांमध्ये खुर हे गुंतागुंतीची रचना असणारे शरीराचा एक अविभाज्य भाग असून जनावरांचे सर्वांगीण आरोग्य व उत्पादन क्षमतेमध्ये महतत्त्वाची भूमिका बजावतात.
खुरांचे आजार होण्याची प्रमुख कारणे

  • उष्माघात, संक्रमण काळातील तणाव, उच्च दूध उत्पादनाचा ताण तसेच गोठ्यातील निकृष्ट व्यवस्था इ. गोष्टी खुरांचे विकार होण्यास कारणीभूत ठरतात.
  • पावसाळ्यात खुरांमधील उतीमध्ये सूज येऊन त्यांची झीज झाल्याने दुधाळ जनावरे विशेषतः संकरित गायी या विकारांना अधिक संवेदनशील बनतात.
  • खुरांचे आजार सामान्यतः विदेशी आणि संकरित गायीमध्ये प्रामुख्याने आढळून येतात, विशेषतः जनुकीय/अनुवांशिक मूळ असणारे हे विकार चांगल्या दैनंदिन व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब न केल्यामुळे बळावतात.
  • खुरांच्या विकार अथवा अतिवाढीने त्यात घाण साचून डिजिटल डर्माटाईटीस या सांसर्गिक रोगास जनावरे संवेदनशील बनतात.
  • दुधाळ जनावरांमध्ये लेमीनाईटीस हा खुरांचा असंसर्गिक रोग प्रामुख्याने आढळतो, ज्याच्या प्रदुर्भावामुळे चालण्यास वेदना व अस्वस्थता जाणवते व खुरांचा विकार (ओबडधोबड वाढ) होते.

लक्षणे

  • जनावर चालताना लंगडते व जास्त वेळ उभे राहू शकत नाही.
  • प्रभावित जनावर कळपापासून वेगळे राहते.
  • शारीरिक हालचालींवर मर्यादा येतात.

आरोग्यावर होणारे परिणाम

  • दुग्ध उत्पादनात मोठी घट होते.
  • प्रजनन क्षमतेवर प्रतिकूल परिणाम होतो व लंगडनारी जनावरे काही उशिराने माजावर येतात.
  • खुरांच्या आजारामुळे अस्वस्थ असणाऱ्या जनावरांची हालचाल व भूक मंदावते, त्यामुळे त्यांच्या दैनंदिन आहाराच्या पूर्ततेअभावी दूध उत्पादनात लक्षणीय घट होते.
  • रोग प्रतिकारशक्ती कमी झाल्यामुळे इतर आजार होण्याची शक्यता बळावते.
  • तीव्र वेदनेमुळे जनावर इतरांपेक्षा वेगळे राहते व चारा कमी खाते.
  • वेळीच लक्ष न दिल्यास खुरांच्या गळूचे रूपांतर न भरणाऱ्या जखमेत होऊन त्यात अळ्या पडण्याची शक्यता असते.
  • पशूंच्या एकूणच आरोग्य व उत्पन्नावर परिणाम होऊन जीवनमान कमी होते.

उपाय

  • लक्षणे दिसणाऱ्या जनावरांना वेगळे बांधावे.
  • जखम कोरडी ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
  • शेण व गोमूत्राचा जखमेशी संपर्क टाळण्याचा प्रयत्न करावा.
  • जनावरांच्या लंगडण्याचे कोणतेही लक्षण दिसताच जवळील पशुवैद्यकांना तात्काळ संपर्क साधून उपचार करून घ्यावेत.
  • जनावरांच्या पायात काटा अथवा खडा रुतला असता, तात्काळ खुर स्वच्‍छ करून पायातील काटा काढल्यास पुढील होणाऱ्या संभाव्य जखमेपासून जनावरांचा बचाव करता येईल.

काळजी

  • खुरांची नियमित ट्रीमिंग/ छाटणी करावी.
  • गोठ्यात नियमित स्वच्‍छता राखावी व गोठ्यातील जागा समांतर असावी.
  • सहा महिन्‍यातून किमान एकदा जनावराच्या पायाची स्वच्छता करावी.
  • मलमूत्राची योग्य विल्हेवाट लावावी.
  • जंतुनाशक द्रव्याची नियमित फवारणी करावी.
  • आठवड्यातून किमान एकदा १ लिटर पाण्यात ५० ग्रॅम पोटाशियम परमॅंगनेटचे द्रावण बनवून जनावरांचे पाय किमान ३० मिनीटे त्यात बुडवावेत.

आहार व खुरांचे आरोग्य
दुधाळ जनावरांची उत्पादकता व खुरांचे आरोग्य व्यवस्थापन यामध्ये पशु आहाराचा महत्त्वाचा वाटा आहे.

  • खाद्य व विशेषतः खुराक यामध्ये अचानक बदल करणे टाळावे कारण असे बदल पशूंच्या पोटात आम्लाची मात्रा वाढवतात व जनावरे ल्यामीनाईटीस (Laminitis) नावाच्या खुरांच्या आजारास बळी पडतात .
  • पशु आहारात खुराक/ पशुखाद्याचा अति वापर झाल्यास रोमंतीकेमध्ये आम्लाची मात्रा वाढते व परिणामी पशूंच्या शरीरात जीवनसत्व बायोटीनचे नैसर्गिक संश्लेषण कमी प्रमाणात होते.
  • जीवनसत्व बायोटीन हे खुरांची योग्य वाढ व खुरांच्या जखमा भरून येण्यात महत्त्वाची कामगिरी बजावतात, म्हणूनच पशुना संतुलित आहार व रुमेण बफर मिश्रणाचा योग्य पुरवठा करावा जेणेकरून जीवनसत्व बायोटीन हे पशूंच्या शरीरात नैसर्गिकपणे संश्लेषित/ तयार होईल.
  • सूक्ष्म घटक / खनिजे उदा. झिंक, मॅंगेनीज, कॉपर, कोबाल्ट ई. खुरांचे आरोग्य तसेच जनावरांची रोगप्रतिकारक शक्ती, प्रजनन क्षमता, हाडांच्या वाढीमध्ये मोलाची भूमिका बजावतात त्यामुळे त्यांना अनन्य साधारण महत्त्व आहे म्हणूनच सूक्ष्म खनिजांचा पशू आहारात योग्य समावेश करून ल्यामीनाईटीस (Laminitis) आजारावर आळा घालता येतो.

निरोगी खुरांसाठी फुटबाथ (खुर धुणे) चा वापर :

  • गोठ्याची दैनंदिन स्वच्छता व मलमूत्राच्या योग्य विल्हेवाटीबरोबरच जनावरांच्या पायाची व खुरांची स्वच्छता तसेच निर्जंतुकीकरण करून आजारापासून बचाव करणे व दुग्ध उत्पादनात सातत्य ठेवण्यासाठी जनावरांना फुट बाथ देणे आवश्यक असते.
  • गोठ्यामध्ये किवा गोठ्याच्या प्रवेशद्वारापाशी फुटबाथसाठी निर्धारित जागा असावी.
  • फुट बाथ द्रावण तयार करण्यासाठी बाजारात विविध प्रकारची व्यावसायिक मिश्रणे उपलब्ध आहेत ती तज्‍ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने खरेदी करावीत.

फुटबाथची रचना व आकारमान

  • जनावरांना फूट बाथ द्रावणात सहजपणे उभे राहता यावे अशा रचनेचे फूट बाथ बांधावे.
  • साधारणतः फूट बाथ हे ५ मीटर लांब × १.८ मीटर रुंद ×१५ मीटर खोल अशा रचनेचे असावे.
  • खुर पूर्णपणे द्रावणात बुडतील याप्रमाणे फुटबाथ मध्ये द्रावण (१०-१२) सेेंमी खोल असावे.

फुटबाथ कालावधी व दरम्यान घ्यावयाची काळजी

  • खुरांचे संपूर्णपणे निर्जंतुकीकरण करण्यासाठी ३०-४० मिनिटांचा कालावधी लागतो.
  • फूट बाथ दरम्यान गायी, म्हशी व वासरे हे द्रावण पिणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.
  • फूट बाथ द्रावण वापरानंतर शेतजमीन किवा कुरण यांमध्ये सोडण्याऐवजी योग्य प्रक्रिया करूनच सांडपाण्यात सोडावे.
  • स्थानिक तज्‍ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने फुटबाथ द्रावण तयार करावे व द्रावण हे सौम्य मात्रे मध्येच असेल याची दक्षता घ्यावी.

संपर्क ः डॉ. अतुल वाळुंज, ८२९५६३५१९९
(पशुशरीर क्रिया शास्त्र विभाग, राष्ट्रीय दुग्ध संशोधन संस्था, कर्नाल, हरयाणा)

इतर कृषिपूरक
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...
कोंबड्यांच्या आहार, लिटर व्यवस्थापनात...कमी तापमानात कोंबड्यांची योग्य प्रकारे काळजी न...
गाभण जनावरे, नवजात वासरांना जपागाभण काळात जनावरांची काळजी घेतल्यास जनावराचे...
चारा टंचाई काळातील जनावरांच्या आरोग्य...पाणी व चाराटंचाईमुळे जनावरांमध्ये क्षार व...
कुक्कुटपालन सल्ला हिवाळ्यात कोंबड्याना इतर पक्ष्यांच्या तुलनेत अधिक...
‘दिशा’ देतेय महिला बचत गटांना आर्थिक...बुलडाणा शहरातील ‘दिशा’ महिला बचत गट फेडरेशनने...
वेळीच ओळखा जनावरांतील प्रजनन संस्थेचे...जनावरांच्या संगोपनामध्ये उच्च फलनक्षमता किंवा...
थंडीचे प्रमाण वाढेल, हवामान कोरडे राहीलमहाराष्ट्रासह गुजरात, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश...
शेती, पशूपालनाच्या नोंदी महत्त्वाच्या...व्यवसाय फायद्यात चालवायचा असेल तर त्यातील नोंदीला...
कॅल्शियमची गरज ओळखून करा आहाराचे नियोजनगाय म्हैस विल्यानंतर ग्लुकोजबरोबरच कॅल्शियमची...
संक्रमण काळातील गाई, म्हशींचे व्यवस्थापनगाई-म्हशींमधील विण्याच्या तीन आठवडे अगोदर व तीन...
जनावरांच्या आरोग्यासाठी कॅल्शिअम...मांसपेशी, मज्जा संस्थेवर नियंत्रण, गर्भवाढी आणि...
योग्य वेळी करा लसीकरणजनावरांना रोगाचा प्रादुर्भाव होण्याची वाट न बघता...
थंड, ढगाळ अन् कोरड्या हवामानाची शक्यतामहाराष्ट्रावर १०१२ हेप्टापास्कल इतका हवेचा दाब...
दुधाच्या प्रकारानुसार बदलतात मानकेदुग्धजन्य पदार्थ उच्च गुणवत्तेचे व दर्जेदार...
वासरांसाठी योग्य अाहार, संगोपन पद्धतीवासराचा जन्म झाल्यानंतर त्याचा श्‍वासोच्छ्वास...
शेतीला दिली मधमाशीपालनाची जोडपरिसरातील पीकपद्धतीवर आधारित पूरक उद्योगाची जोड...