agriculture story in marathi, problem of reproduction in cows and buffalo | Agrowon

योग्य उपचाराने दूर करा मायांग बाहेर येण्याची समस्या
डॉ. विलास टाकळे, डॉ. एस. के. सहातपुरे
मंगळवार, 11 सप्टेंबर 2018

दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी (गाभण काळात) किंवा व्याल्यानंतर बऱ्याचदा मायांग बाहेर पडणे ही समस्या उद्‍भवते. ही समस्या साधारणतः म्हशींमध्ये जास्त प्रमाणात आढळून येते. मायांगाचा ढिलेपणा, दूध उत्पादन जास्त असलेली जनावरे यास कारणीभूत ठरतात.
 
मायांग बाहेर येण्याची कारणे

दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी (गाभण काळात) किंवा व्याल्यानंतर बऱ्याचदा मायांग बाहेर पडणे ही समस्या उद्‍भवते. ही समस्या साधारणतः म्हशींमध्ये जास्त प्रमाणात आढळून येते. मायांगाचा ढिलेपणा, दूध उत्पादन जास्त असलेली जनावरे यास कारणीभूत ठरतात.
 
मायांग बाहेर येण्याची कारणे

  • शरीरातील ओजसरसाचे प्रमाण कमी झाल्यास, उदा. इस्ट्रोजन नावाचा ओजसरस शरीरात जास्त झाल्यास किंवा इस्ट्रोजन जास्त प्रमाणात असलेल्या वनस्पती जनावरांना खाऊ घातल्यास मायांग बाहेर येण्याची समस्या निर्माण होते.
  • मायांग बाहेर येणे हा दोष जनावरांत काही वेळा आनुवंशिकसुद्धा असू शकतो.
  • अशक्त व वयस्कर जनावरांमध्ये मायांगाचे स्नायू ढिले झाल्यामुळेसुद्धा ही समस्या आढळते.
  • शरीरातील क्षार, जसे की कॅल्शियम व फाॅस्फरसचे प्रमाण कमी झाल्यास मायांग बाहेर येते.
  • योनीमार्गावरील जखमा किंवा योनीदाह किंवा गर्भाशयाचा दाह यामुळे जनावर सतत कळा देते व त्यामुळे मायांग बाहेर पडते.
  • विल्यानंतर मायांग बाहेर पडण्याचा प्रकार हा बहुतांशी कष्टाची प्रसूती किंवा व्याल्यानंतर झार अडकल्याने होते.
  • जनावराला होणारी हगवण व बद्धकोष्टता येणाऱ्या कळातसुद्धा मायांग बाहेर पडण्यास कारणीभूत ठरतात.

लक्षणे

  • जनावर खात-पित नाही, सतत लाघवी करते, वारंवार शेण टाकते व कळा देते. काही जनावरांत ते बसल्यानंतरच बाहेर येते व जनावर उभे राहिल्यास मायांग आतमध्ये जाऊन त्याची लक्षणे दिसत नाहीत.
  • बाहेर आलेले मायांग, गर्भाशयद्वार व गर्भाशय हे लाल दिसते. कधी कधी मायांग हे जास्त प्रमाणात बाहेर येऊन नंतर आतमध्ये जात नाही व बाहेरच राहते. त्यामुळे गर्भाशयातसुद्धा रोगजंतूंचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते.
  • बाहेर आलेले मायांग हे जर जास्त वेळ बाहेरच राहिले तर त्यावरील ताणामुळे रक्तवाहिन्यावर दाब येते व मायांगावर सूज यते, ते ओबड, दोभड व कोरडे दिसते, त्यावर भेगा पडतात व मायांग जमिनीवर लोळते, त्यामुळे त्यावर माती व रोगजंतूंचा प्रादुर्भाव होतो.
  • मायांग कावळ्यांनी टोकरल्यास त्यावर जखमा होतात.

निदान
पूर्व इतिहास, अनुवंशिकता, कष्टाची प्रसुती, झार अडकणे, गर्भाशय दाह असणे, बद्धकोष्ठता किंवा हगवण लागणे.

पशुवैद्यकीय उपचार

  • उपचार करताना मायांग पूर्ववत ठिकाणी तात्काळ बसविणे अत्यंत गरजेचे असते. त्यानंतर त्याचे मूळ कारण शोधून त्यावर उपचार करावे.
  • बाहेर आलेले मायांग पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्रथमतः पोटॅशच्या किंवा मोरचुदाच्या सौम्य द्रावणाने धुवून घ्यावे. बर्फाचे खडे पातळ स्वच्छ कापडात गुंडाळून लावावेत. त्यामुळे मायांगास थंड शेक दिल्यासारखा होतो व मायांगाची सूज तात्काळ कमी होते व रक्तस्त्राव थांबतो. नंतर हाताच्या तळव्याच्या वापर करून मायांग आत ढकलावे.
  • या उपाययोजना करून इलाज होत नसल्यास पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्जनावराच्या मागच्या भागास भूल देऊन मायांग परत बसवावे लागते व बाह्य जनेंद्रियास गादी टाके (मैट्रेस सूचर) द्यावे लागतात.
  • जनावरांस कॅल्शिअम, फाॅस्फरस व लोहाची इंजेक्शने द्यावीत.
  • जनावरांना इस्ट्रोजनयुक्त खाद्य जास्त प्रमाणात देऊ नये. जनावराचा मागचा भाग चढाकडे राहील व पुढील पाय उताराकडे राहतील अशा रीतीने जनावर बांधावे जेणेकरून पोटातील अवयवांचा ताण गर्भाशयावर पडणार नाही व मयांग बाहेर येणार नाही.
  • जनावराला पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने प्रतिजैवकाची इंजेक्शने ३ ते ५ दिवस नियमितपणे द्यावीत
  • जनावरांस कळा थांबिवणारी औषधे कळा थांबेपर्यंत द्यावीत.

संपर्क ः डॉ. विलास टाकळे, ९५४५४३३५७४
(पशुप्रजननशास्त्र विभाग, नागपूर पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर)

इतर कृषिपूरक
ओळखा लिस्टेरिओसिस आजाराची लक्षणेजनावरापासून माणसास होणारे आजार प्रामुख्याने...
पशुसल्लावाढत्या तापमानात जनावरांच्या आहार...
प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी...सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने...
जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्याजनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले...
प्रक्रियेमुळे वाढेल ऊस वाढ्याची...वाढ्यातील आॅक्झलेट या घटकामुळे जनावराच्या शरीरात...
वर्षभर हिरव्या चाऱ्यासाठी ः मुरघासपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर हिरव्या चाऱ्याचे...
चाराटंचाई काळात जनावरांसाठी हाय फायबर...चाराटंचाईच्या काळात फक्त जनावरे जगवणे महत्त्वाचे...
जनावरांना खाद्यामार्फत जास्तीची ऊर्जा...जनावरांनी खाल्लेल्या आहारापासून शरीरास लागणारी...
चाऱ्याच्या उपलब्धतेनुसार जनावरांचे पोषणवयस्क व दुधाळ जनावरांना केवळ चारा व कडबा खाण्यास...
प्रक्रियेतून सकस चाऱ्याची निर्मितीचाराप्रक्रियेमुळे जनावरांचे पचन सुधारून शरीरात...
नवजात वासरांचे पोषणनवजात वासरे कालवडींचे वैज्ञानिक पद्धतीने पालन...
गायी, म्हशींतील प्रजनन व्यवस्थापनगायी, म्हशी नियमित माजावर येण्यासाठी योग्य समतोल...
सुक्या चाऱ्याची निर्मिती, साठवणूक,...अधिक वैरणीचा मुरघास करून किंवा सुकवून साठवून...
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...