agriculture story in marathi, saguna rice technique, pendshet, akole, nagar | Agrowon

‘एसआरटी’ तंत्राने मिळाली उत्पादनासह गुणवत्तेत वाढ
सूर्यकांत नेटके 
शनिवार, 20 ऑक्टोबर 2018

पेंडशेत (ता. अकोले, जि. नगर) या कळसूबाई शिखराच्या पायथ्याशी असलेल्या गावातील काशिनाथ चेंडू खोले यांनी सुमारे सहा वर्षांपासून सगुणा राईस टेक्नॉलाॅजीद्वारे (एसआरटी) भातशेती सुरू केली आहे. पूर्वी एकरी १२ क्विंटलपर्यंत असलेले त्यांचे उत्पादन टप्प्याटप्प्याने एकरी १८ क्विंटलपर्यंत पोचले आहे. उत्पादन खर्च, बियाणे, मजुरी यातही लक्षणीय बचत करून भातशेती सुकर करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. 
  

पेंडशेत (ता. अकोले, जि. नगर) या कळसूबाई शिखराच्या पायथ्याशी असलेल्या गावातील काशिनाथ चेंडू खोले यांनी सुमारे सहा वर्षांपासून सगुणा राईस टेक्नॉलाॅजीद्वारे (एसआरटी) भातशेती सुरू केली आहे. पूर्वी एकरी १२ क्विंटलपर्यंत असलेले त्यांचे उत्पादन टप्प्याटप्प्याने एकरी १८ क्विंटलपर्यंत पोचले आहे. उत्पादन खर्च, बियाणे, मजुरी यातही लक्षणीय बचत करून भातशेती सुकर करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. 
  
राज्यातील सर्वात उंच शिखर कळसूबाई डोंगराच्या पायथ्याशी पेंडशेत गावातील काशिनाथ चेंडू खोले हे प्रयोगशील शेतकरी आहेत. पत्नी सुमनबाई यांच्यासोबत ते शेती करतात. त्यांना तीन मुले. एक नोकरीत, दुसरा शिक्षण तर तिसरा भंडारदरा धरणाच्या परिसरात हॉटेल व्यवसाय करतो. 

खोले यांची शेती 
पेंडशेत परिसरात (ता. अकोले, जि. नगर) दरवर्षी तीन-चार महिने जोरदार पाऊस कोसळतो. या भागातील शेतकरी खरिपात भात घेतात. येथील काशिनाथ खोले यांची बारा एकर जमीन आहे. त्यांचेही भात हेच मुख्य पीक असून यंदा ते सहा एकरांवर आहे. कळसूबाईच्या डोंगराला लागून असलेल्या जमिनीवर जांभूळ, उंबर, सादडा, बेहरडा, आंबा, हिरडा, निलगिरी, मोह, बावा, बोंडारा, भोकर, गुलचाई, चंदन आदी एक हजारांहून अधिक झाडे आहेत. खोले त्यांचा चांगल्या प्रकारे सांभाळ करतात. खोले यांच्या प्रगतीला दूध व्यवसायाचा मोठा आधार मिळाला. आजोबांपासून हा व्यवसाय केला जायचा. एकेकाळी साठ गायी होत्या. येथून भंडारदरा साधारण सहा किलोमीटरवर आहे. तेथे दूध विकले जायचे. आज गोमूत्र, शेणासाठी दोन डांगी गायी आहेत. 

सुधारीत तंत्राने भाताची शेती 

  • वन विभागाचे रनळकर व पाटील यांनी खोले यांना नेरळ (जि. रायगड) भागातील प्रगतशील शेतकरी चंद्रशेखर भडसावळे यांच्याकडे ‘एसआरटी’ पद्धतीने भात लागवड तंत्राच्या प्रशिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिले. भडसावळे यांनीच हे तंत्र विकसित केले आहे. त्यानंतर खोले या तंत्राकडे वळले. 
  • यंदा दीड एकरावर इंद्रायणी व आंबेमोहोर, वीस गुंठे काळभात, वीस गुंठे कोळपी वाणाची लागवड. 
  • सगुणा पर्पल अर्ली व सगुणा पर्पल लेट एल या नव्या वाणांच्या चाचण्या यंदा सुरू. 

पारंपरिक शेतीतील त्रुटी 

  • उन्हाळ्यात झाडाच्या फांद्या तोडून त्या जाळून रोप टाकण्यासाठी जमीन भाजावी लागते. 
  • रोपे एकवीस दिवसांची झाल्यानंतर पुनर्लागवड. खेकड्याच्या त्रासाने रोपे खराब होतात. जास्त पावसात सडून जातात. लागवडीवेळी शेताची चिखलणी करावी लागते. वाहत्या पाण्यातून जमिनीतील कर्ब वाहून जातो. 
  • एकरी सुमारे ५० किलो बियाणे लागते. दोन रोपांतील अंतर काहीवेळा निश्‍चित नसते. अंदाजेच लागवड असते. त्यामुळे फवारणीत अडथळे येऊ शकतात. 

असे वापरले एसआरटी तंत्र 

  • सन २०१३ पासून या तंत्राचा वापर. तेव्हापासून नांगरणी नाही. 
  • १०० बाय ७५ रुंद सेंटिमीटर आकाराचे लोखंडी यंत्र तयार केले. त्याद्वारे टोकणीसाठी छिद्रे पाडली जातात. 
  • जमीन भाजण्याची, रोपे टाकण्याची गरज नाही. गादीवाफ्यावर बियाण्याची टोकण. 
  • दोन रोपांतील अंतर २५ सें.मी. तर दोन वाफ्यातील अंतर शंभर सें.मी. दोन वाफ्यात दीड फुटाचा थोडासा खोलगट चर. वाफे तयार केल्यानंतर पुन्हा तयार करण्याची गरज नाही. जूनमध्ये पहिला पाऊस झाल्यानंतर त्वरीत टोकण. 
  • गांडूळखताच्या वापरावर अधिक भर. दर वर्षाला दोन टन खतनिर्मिती 
  • शेण, गोमूत्र, बेसन पीठ आणि गुळावर आधारीत जीवामृताचा वापर 
  • गोमूत्राचा वापर. सध्या दीडशे लिटरची साठवणूक. 

होणारी बचत (एकरी) 

  • पारंपरिक पद्धत एसआरटी पद्धत 
  • एक एकर लावणीसाठी ३० १४ 
  • बियाणे ५० किलो १४ किलो 
  • उत्पादन- १२ क्विंटलपर्यंत यंदा १८ क्विंटल 

सुधारीत तंत्राचे झालेले फायदे 

  • पूर्वी उत्पादन खर्च एकरी २१,४५० रुपये व्हायचा. आता १२ हजार ८५० रुपये होतो. 
  • रान भाजण्याची, चिखलणीची गरज नाही. त्यामुळे मातीतील कर्ब, लाभदायक जिवाणूंच्या संख्येत वाढ -गादीवाफा असल्याने पाणी धरून राहण्यास मदत. 
  • सर्व बाबींचा काटेकोर वापर. त्यामुळे उत्पादन व गुणवत्तेत वाढ 

पर्यटन व्यवसायातून रोजगार 
हरिश्चंद्रगड, कळसूबाई, पट्टा किल्ला, भंडारदरा प्रकल्प, रतनगड, रतनवाडी, घाटघर आदी पर्यटकांची आवडती स्थळे या भागात आहेत. खोले यांनी प्रयोगशील शेती करताना पर्यटनातून रोजगार मिळवला आहे. कळसूबाईचा डोंगर चढण्यासाठीची वाट खोले यांच्या शेतातूनच जाते. पर्यटकांची राहण्याची व्यवस्था तसेच हिवाळ्यात ट्रेकर्ससाठी शौचालय, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था ते करतात. मालकीच्या शेताला लागून वनविभागाच्या जागेत असलेल्या पाहणी मनोऱ्यावरून डोंगराळ भागातील सौंदर्य न्याहाळता येते. 

पुरस्कार व भेटी 

  • नगर येथे जिल्हाधिकाऱ्यांच्या हस्ते आदर्श शेतकरी म्हणून गौरव 
  • महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, इगतपुरी येथील भात संशोधन प्रकल्पातील शास्त्रज्ञ, जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी पंडित लोणारे, ‘आत्मा’चे तत्कालीन प्रकल्प संचालक भाऊसाहेब बऱ्हाटे, श्री. जगताप, प्रवीण गोरे, बाळनाथ सोनवणे, तालुका कृषी अधिकारी प्रवीण गोसावी, चंद्रशेखर भडसावळे तसेच तीनशेहून अधिक शेतकऱ्यांनी खोले यांच्या शेताला भेट दिली आहे. 

खोले यांच्या शेतीची वैशिष्ट्ये 

  • आदिवासी, दुर्गम भागातही सातत्याने प्रयोग 
  • भात काढणीनंतर गेल्या वर्षी रब्बीत त्याच गादीवाफ्यावर हरभरा, वाटाणा, मसुराचे यशस्वी पीक 
  • सुमारे ७५ शेतकऱ्यांकडून खोले यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘एसआरटी’ पद्धतीने भात लागवड 
  • महिलांच्या रोजगारासाठी पुढाकार घेऊन सावित्रीबाई फुले महिला बचत गट 
  • दर्जेदार तांदूळ निर्मितीसाठी यंत्राअैवजी हातसडी पद्धतीचा वापर. धान्य महोत्सव, महिला बचत गट प्रदर्शनात तांदळाची विक्री 
  •  स्व उत्पादित हरभऱ्याची जात्यावर डाळ तयार करून विक्री. विविध रानभाज्यांचीही विक्री 
  • कृषी विभागाच्या मदतीने वीस गुंठ्यात मिरी, जायफळ, वेलदोडे यासह मसाले पिकांचे नियोजन 

संपर्क - काशिनाथ खोले- ९६८९५८१९९७ 

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
जिद्द दुष्काळातही गोड पेरू पिकवण्याची...पुणे जिल्ह्यात शिरूर या कायम दुष्काळी तालुक्यातील...
सुधारीत तंत्राने तरारला दर्जेदार भुईमूग तुळ्याचा पाडा (जि. पालघर) येथील आर्थिकदृष्ट्या...
पीकपद्धतीनूसार बहुविध यंत्रांचा...हंगामी व वार्षिक नगदी पिके व फळपिके अशा बहुविध...
शोभाताईंनी जपले शेतीमध्येही वेगळेपणसांगली जिल्ह्यातील बहेबोरगाव (ता. वाळवा ) येथील...
सुधारित तंत्र, नियोजनातून शेती केली...जळगाव जिल्ह्यात तापी काठालगतच्या चांगदेव (ता....
वातानुकुलित, स्वयंचलित सोळाहजार...पायाला अपंगत्व आल्यानंतरही हताश न होता जिद्दीने...
‘रेसिड्यू फ्री’ दर्जेदार सीताफळांचा...अवकाळी पाऊस, गारपिटीचा घातक अनुभव खामगाव (जि....
तीन हंगामात दर्जेदार कलिंगड उत्पादनात...रजाळे (ता.जि.नंदुरबार) येथील कैलास, संजय व नगराज...
संघर्षातून चौदा वर्षांपासून टिकविलेली...लातूर शहरापासून जवळच असलेल्या हरंगुळ बुद्रुक...
विकासाच्या वाटेवर अलगरवाडीची आश्‍वासक...लातूर जिल्ह्यातील अलगरवाडी (ता. चाकूर) गावाला...
संघर्ष, प्रयत्नावादातून केली यशस्वी...आटपाडी (जि. सांगली) येथील अत्यंत जिद्दीच्या...
भाजीपाला उत्पादक भंडारा जिल्ह्यात खासगी...पूर्व विदर्भातील भंडारा जिल्हा हा धानाचे भांडार...
दुष्काळात ऊस वाचविण्यासाठी ...यंदाच्या तीव्र दुष्काळात ऊस उत्पादक चिंतेत असून...
ताजी दर्जेदार दुग्धोत्पादने हीच...सध्या दूध उत्पादकांपुढे प्रक्रिया उद्योग किंवा...
पुदिना शेतीतून मिळाला वर्षभर रोजगारमेदनकलूर (जि. नांदेड) येथील शेख रफियाबी शेख आरिफ...
‘दिशा’ देतेय महिला बचत गटांना आर्थिक...बुलडाणा शहरातील ‘दिशा’ महिला बचत गट फेडरेशनने...
विना नांगरणी तंत्राने खर्चात केली बचतगेल्या तीन वर्षांपासून विनामशागत तंत्रज्ञान व पीक...
डोंगर फोडून दुष्काळातही नंदनवन...सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्याचा उत्तर भाग...
अत्यल्प पाण्यात वांग्यांचे ...जळगाव जिल्ह्यातील भोरटेक (ता. भडगाव) येथील शेतकरी...
प्रयोगशील वृत्तीतून जोपासली बहुविध...बेलोरा (ता. चांदूरबाजार, जि. अमरावती) येथील...