Agriculture story in Marathi, solar technology for dairy industry | Agrowon

दुग्ध व्यवसायासाठी सौरऊर्जा तंत्रज्ञान
संतोष चोपडे, प्रशांत वासनिक
सोमवार, 8 जानेवारी 2018

पारंपरिक ऊर्जेला अंशतः किंवा पूर्ण पर्याय म्हणून सौरऊर्जेचा वापर करून दूध प्रक्रिया व पदार्थ निर्मितीसाठी लागणारा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो अाणि व्यवसायात प्रगती साधता येते.

पारंपरिक ऊर्जेला अंशतः किंवा पूर्ण पर्याय म्हणून सौरऊर्जेचा वापर करून दूध प्रक्रिया व पदार्थ निर्मितीसाठी लागणारा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो अाणि व्यवसायात प्रगती साधता येते.

भारतीय दुग्ध प्रक्रिया व दुग्धजन्य पदार्थ निर्मिती उद्योग जलदगतीने वाढत अाहे, तसेच दूध उत्पादनाचा वृद्धीदर ४ टक्के आहे. १५५.५ दशलक्ष टन दूध उत्पादनासह भारताचा दूध उत्पादनात जगात प्रथम क्रमांक लागतो. जगाच्या एकूण दूध उत्पादनाच्या १८.५ टक्के उत्पादन भारतात होते. भारतातील वाढती लोकसंख्या, शहरीकरण व बदलत्या जीवनशैलीमुळे लोकांचा दूध व दुग्धजन्य पदार्थांकडे कल वाढत आह. २०२० मध्ये भारतातील दुधाची मागणी २०० दशलक्ष टन होईल व भारतीय दूध उद्योगाची प्रक्रिया क्षमता वाढेल. या वाढत्या क्षमतेमुळे या उद्योगातील ऊर्जेची मागणीसुद्धा वाढेल.
कुठल्याही प्रक्रिया उद्योगात ऊर्जा अावश्‍यक बाब आहे व दूध प्रक्रिया उद्योग यास अपवाद नाही. प्रकिया उद्योगात जास्त खर्च हा ऊर्जेवर केला जातो. दूध प्रक्रियेसाठी उष्णता, रेफ्रिजरेशनसाठी विद्युत ऊर्जेची आवश्यकता असते. सध्या दूध उद्योगात ऊर्जेसाठी जीवाश्म इंधन जसे वीज, डिझेल, फर्नेस आॅईल, द्रवरूप पेट्रोलियम गॅस, कोळसा इ. पारंपरिक ऊर्जा स्राेताचा उपयोग होतो. दूध उद्योगात वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक ऊर्जेऐवजी सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या उष्ण ऊर्जा व विद्युत निर्मिती प्रणालीचा वापर केला जाऊ शकतो.

पारंपरिक ऊर्जेचे स्राेत वापरण्यातील दोष

  • पारंपरिक ऊर्जेचा दर दिवसेंदिवस वाढत आहे.
  • पारंपरिक ऊर्जेच्या वापरामुळे पर्यावरण प्रदूषित होते.
  • पारंपरिक ऊर्जेचे स्राेत मर्यादित आहे.
  • ज्या प्रमाणात हे ऊर्जा स्राेत वापरले जात आहेत. त्यामुळे भविष्यात या ऊर्जेची उपलब्धता कमी होईल अाणि या ऊर्जेच्या दरामध्ये वृद्धी होणार अाहे.

सौर ऊर्जा ऊर्जेचा शाश्वत पर्याय

  • सौर ऊर्जा हा सूर्याकडून मिळणारा ऊर्जेचा अविरत स्राेत असून पर्यावरणासाठी अनुकूल आहे व पारंपरिक ऊर्जेपेक्षा याचा दर खूप कमी आहे.
  • भारतासारख्या उष्ण कटीबंधीय प्रदेशात जेथे सौर विकीरणाची सरासरी तीव्रता २०० मेगा वॅट प्रती स्क्वेअर किलोमीटर आहे तेथे सौर ऊर्जा हा पारंपरिक ऊर्जेचा शाश्वत पर्याय आहे.
  • मागील दशकात सौर ऊर्जा निर्मिती तंत्रज्ञानात झालेल्या संशोधनामुळे या प्रणालीच्या किमतीमध्ये मोठ्या प्रमाणात घट झाली आहे. त्यामुळे भविष्यात सर्व उद्योगात सौर ऊर्जेचा वापर होईल.

दुग्ध व्यवसायात साैर ऊर्जेचा वापर
डेअरीमध्ये प्रामुख्याने विद्युत अाणि उष्णता या दोन प्रकारच्या ऊर्जेचा वापर होतो. विद्युत ऊर्जेचा वापर प्रक्रिया संयंत्रे, मशिन्स, रेफ्रिजरेशन यंत्रणा, बल्ब व पंखे इत्यादी विद्युत चलित उपकरणे चालविण्यासाठी होतो तर उष्णतेचा वापर दूध प्रक्रियेसाठी, दुग्ध पदार्थ निर्मितीसाठी व संयत्रांच्या स्वच्छतेसाठी होतो.

१) गरम पाणी व वाफ निर्मिती प्रणाली

  • डेअरीमध्ये दूध प्रक्रियेसाठी व दुग्धपदार्थ निर्मितीसाठी लागणारी उष्णता बाॅयलरद्वारे निर्माण केली जाते. त्यासाठी विविध प्रकारच्या इंधनाचा (लाकूड, डीझेल) वापर केला जातो.
  • या पारंपरिक प्रणालीऐवजी सौर ऊर्जेपासून उष्णता निर्मिती प्रणालीचा वापर करून वरील सर्व प्रकिया व पदार्थ तयार करता येतात.
  • यामुळे दूध प्रक्रिया व दुग्धपदार्थ निर्मितीवरील लागणारा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होईल.
  • या प्रणालीचे सोलर कलेक्टर (ट्रफ कलेक्टर, डिश स्टर्लिंग, फे्रस्नेल रिफलेक्टर्स, सोलर पाॅवर टाॅवर), नियंत्रक पंप, पाणी साठवण टाकी, बॉयलर असे भाग अाहेत.
  • वरीलपैकी पॅराबोलिक ट्रफ कलेक्टरच्या साहाय्याने ३५०-४०० अंश सेल्सिअस तापमान वाढवता येते.

२) साैर विद्युत निर्मिती प्रणाली

  • विद्युत निर्मितीसाठी सौर ऊर्जेचा वापर करता येतो, त्यासाठी सोलर फोटोवोल्टेक प्रणालीचा प्रयोग केला जातो.
  • निर्मित विद्युत ऊर्जेचा वापर प्रक्रिया संयंत्रे, मशिन्स तसेच रेफ्रिरेजरेशन प्रणाली चालविण्यासाठी करता येते.
  • एकूण ऊर्जेच्या ४०-५० टक्के ऊर्जा ही केवळ रेफ्रिजरेशन यंत्रणेवर वापरली जाते, त्यामुळे ही यंत्रणा सौर ऊर्जा चलीत केली तरी ऊर्जेची मोठ्या प्रमाणात बचत होईल.
  • सोलर फोटोवोल्टेक प्रणालीचे सोलरफोटोवोल्टेक मोड्यूल, चार्ज नियंत्रक, बॅटरी अाणि विद्युत ऊर्जा वितरण प्रणाली हे मुख्य घटक आहेत. वरील चित्रामध्ये त्याची कार्यप्रणाली दाखविली आहे.
  • सध्या महाराष्ट्रातील नामवंत डेअरीमध्ये सौर ऊर्जेचा वापर करून दुधावर प्रक्रिया केली जाते. सौर ऊर्जा वापरून दुधाचे पाश्चरीकरण, क्रेट व कॅनची स्वच्छता व क्लिनिंग इन प्लेस या क्रिया केल्या जातात.
  • दूध पाश्चरीकरणासाठी (३५,००० लिटर प्रती दिवस) वापरल्या जाणाऱ्या १६० स्क्वेअर मीटर आकाराच्या यंत्रणेमुळे (औद्योगिक प्रक्रिया केंद्रित सौर यंत्रणा) प्रतिदिन ८०-१०० लिटर भट्टी तेलामध्ये बचत होते.
  •  

संपर्क ः संतोष चोपडे, ९०११७९९२६६
(दुग्ध तंत्रज्ञान महाविद्यालय, उदगीर जि. लातूर)

 

फोटो गॅलरी

इतर टेक्नोवन
खते देण्यासाठी ब्रिकेटस टोकण यंत्रसध्या विदर्भातील भात उत्पादक पट्ट्यामध्ये भाताची...
कंपोस्ट खतनिर्मिती यंत्राचे तयार केले... स्वयंपाक घरातील ओला कचरा हा कचरा कुंडीत न...
वनस्पतीयुक्त भिंती सांगतील घराचे आरोग्यवनस्पतिशास्त्र आणि इमारत आरेखनशास्त्र या दोहोंचा...
ट्रॅक्टरचलित कुट्टी यंत्र, खड्डे खोदाई...मजूर टंचाई लक्षात घेता विविध यंत्रांची निर्मिती...
अंड्यापासून रेडी टू कूक उत्पादने अमेरिकेसारख्या विकसित देशामध्ये अंड्यापासून अर्ध...
सौर प्रकाश सापळा फायदेशीर...डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठातील अपारंपरिक...
पंचवीस एकरांत ‘ठिबक’मधील अत्याधुनिक...कोल्हापूर जिल्ह्यातील पट्टणकोडोली येथील प्रकाश...
सूत्रकृमींना रोखणारे विद्युत चुंबकीय...सूत्रकृमींचा प्रादुर्भावामुळे शेतकऱ्यांच्या...
धान्य साठवणीतील कीड नियंत्रण सापळ्याचा...सध्या पावसाळी वातावरणामुळे ओलावा आणि तापमान कमी...
अवजारे कमी करतील महिलांचे श्रममध्यम ते मोठ्या आकाराच्या बियाण्याची टोकण...
ड्रोण करणार परागीकरणमोठ्या फळबागांमध्ये परागीकरण करण्यासाठी...
रोबो निवडतो तयार स्ट्रॉबेरी स्ट्रॉबेरीचे फळ तसे नाजूक, त्याची तोडणी हलक्या...
सफरचंद काढणीसाठी रोबोट निर्मितीकरिता...तरुणांच्या सृजनशिलतेला चालना दिल्यास अनेक...
सोडियम क्षारांचे अाधिक्य असलेल्या...जमिनीमध्ये सोडियम क्षारांचे प्रमाण वाढत असून,...
सातत्यपूर्ण ध्यासातून नावीन्यपूर्ण,...नाशिक जिल्हा द्राक्षशेतीसोबत अत्याधुनिक...
सूर्यफूल बियांपासून लोण्याची घरगुती...दुग्धजन्य लोण्याला तितकाच समर्थ पर्याय म्हणून...
अवजारांच्या वापरातून खर्च होईल कमीपीक उत्पादनाचा ३० ते ४० टक्के खर्च  शेती...
अल्पभूधारकांसाठी अधिक स्वस्त, कार्यक्षम...भारतामध्ये अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना परवडतील अशी...
सूर्यफूल बियांपासून प्रक्रियायुक्त...आपल्याकडे सूर्यफुलाचा वापर प्रामुख्याने तेलासाठी...
शेतमाल प्रक्रियेसाठी सोपी यंत्रेभारतीय कृषी संशोधन परिषदेची ‘सिफेट’ ही अत्यंत...