Agriculture story in marathi, symptoms of reproductive diseases of sheep and goats | Agrowon

शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाच्या आजाराची लक्षणे
डॉ. प्रशांत माने, डॉ. सय्यद अब्दुल मुजीद, डॉ. विलास आहेर
शुक्रवार, 15 मार्च 2019

जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे आजार झाल्याचे खूप उशिरा लक्षात येते आणि तोपर्यंत आजार वाढत जातो. या आजारांमुळे गर्भपात, वंध्यत्व तसेच दूध उत्पादनात घट होते. त्यामुळे लक्षणे दिसून येताच पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने उपचार करावेत.

१) सांसर्गिक गर्भपात

जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे आजार झाल्याचे खूप उशिरा लक्षात येते आणि तोपर्यंत आजार वाढत जातो. या आजारांमुळे गर्भपात, वंध्यत्व तसेच दूध उत्पादनात घट होते. त्यामुळे लक्षणे दिसून येताच पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने उपचार करावेत.

१) सांसर्गिक गर्भपात

  • शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये निसर्गत करडू-कोकरू जन्माला येण्याच्या अगोदर मृत अवस्थेत गर्भाशयाबाहेर टाकणे यास गर्भपात म्हणतात. गर्भपात होण्याची विविध कारणे आहेत. त्यात सांसर्गिक व असांसर्गिक कारणे आहेत.
  • सांसर्गिक गर्भपात ब्रुसेला मेलेटेन्सीस व ओवीस या जीवाणूमुळे होतो. हा आजार शेळ्या-मेंढ्यांप्रमाणे इतर जनावरांमध्येही आढळतो.
  • या रोगाची लागण जास्त करून शेळी-मेंढीच्या जननेंद्रियांची परिपक्व वाढ झाल्यानंतर होते.
  • शेळ्या-मेंढ्यांपासून माणसाला व माणसांपासून शेळ्या-मेंढ्यांनासुद्धा या रोगाची लागण होते. हा रोग रेतनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या नरालादेखील होतो.
  • या रोगामुळे गर्भपात, वंध्यत्व तसेच दूध उत्पादनात घट होते. हा रोग मुख्यत्वे करून शेळ्या-मेंढ्यांच्या योनीद्वारे होणाऱ्या स्रावाद्वारे पसरतो.
  • या स्रावाचा संबंध निरोगी शेळ्या-मेंढ्यांच्या खाद्याशी आल्यास, तसेच अशा शेळ्या-मेंढ्यांचे दूध, मूत्र, उघड्या जखमा व उघड्या डोळ्यांतूनसुद्धा या रोगाचे जीवाणू दुसऱ्या शेळी-मेंढीच्या शरीरात शिरकाव करतात.
  • शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये महत्त्वाचे लक्षण म्हणजे चौथ्या महिन्यात गाभडणे तसेच सांधेदुखी, पाय लंगडणे, कासदाह, वार न पडणे, अर्धवट वाढ झालेले करडू-कोकरू जन्मते, ताप येणे, भूक मंदावते, नरांमध्ये अंडाशयाचा दाह होणे व शुक्रबीज अपुरे तयार होणे इ. लक्षणे देखील आढळतात.

उपचार
शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये वरीलप्रमाणे लक्षणे आढळल्यास त्वरीत तज्ज्ञ पशुवैद्यकडून औषधोपचार करावेत.

प्रतिबंधात्मक उपाय

  • पशुवैद्यकाकडून लसीकरण करून घ्यावे.
  • वर्षातून एकदा गावातील किंवा कळपातील सर्व शेळ्या-मेंढ्यांच्या रक्ताची तपासणी करून या रोगाची लागण झालेल्या शेळ्या-मेंढ्या वेगळ्या कराव्यात.
  • प्रसुतीच्या काळात शेळ्या-मेंढ्यांचा गोठा व शेळ्या-मेंढ्या स्वच्छ ठेवाव्यात किंवा गोठ्यात जंतुनाशक औषध फवारून गोठा निर्जंतुक करावा.
  • प्रजननाच्या हंगामापूर्वी व कळपात आणलेल्या नवीन शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये हा रोग नसल्याची खात्री करण्यासाठी प्रयोगशाळेतून चाचणी करून घ्यावी.
  • -या रोगाची लागण असलेल्या शेळ्या-मेंढ्या, गर्भपात झालेल्या करडांचे-कोकरांचे शव, वार व गर्भाशयातील स्राव यांची विल्हेवाट गावाबाहेर पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने योग्य रीतीने लावावी.

२) मायांग बाहेर येणे

  • शेळी-मेंढीचे मायांग हे प्रसूतीपूर्व किंवा प्रसूतीनंतर बाहेर येऊ शकते, प्रसूतीनंतर मायांग बाहेर येण्याचे प्रमाण जास्त आहे. प्रसूतीनंतर वार अडकल्यामुळे शेळी-मेंढी कळा देऊन वार बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करते, त्यामुळे मायांग बाहेर येऊ शकते. प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकाच्या कमतरतेमुळे किंवा इस्ट्रोजन हे संप्रेरक असलेला चारा खाल्ल्यास कॅल्शिअम व स्फुरद या क्षाराची कमतरता असणे, योनी मार्गातून गर्भाशयात जंतूचा संसर्ग होणे, शेळी-मेंढी अडलेली असल्यास किंवा गर्भाशयाला इजा होणे, हगवण लागणे इ. कारणामुळेदेखील मायांग बाहेर येऊ शकते.
  • मायांग बाहेर येणे, हा दोष जन्मजात असू शकतो. गाभण काळाच्या शेवटच्या महिन्यात जर शेळी-मेंढी खाली बसली तर गर्भाशयाची पिशवी बाहेर येणे, बाहेर आलेल्या मायांगास धूळ, कचरा लागून ते काही वेळात काळपट किंवा रक्ताळल्यासारखे दिसते.

उपचार

  • मायांग बाहेर आल्यास ते मधे ढकलण्याचा प्रयत्न करू नये. पशुवैद्यकाला बोलवावे.
  • पशुवैद्यक येईपर्यंत खबरदारीचे उपाय म्हणून शेळी-मेंढीस स्वच्छ जागेत अशा पद्धतीने बांधावे, की तिचे तोंड उताराच्या बाजूला व मागचा भाग चढावर असावा.
  • पोटॅशिअम परमॅंगनेटच्या द्रावणाच्या साहाय्याने मायांग व्यवस्थित धुऊन काढावे व त्यावर थंडपाणी टाकत राहावे किंवा बर्फ लावाला. त्यामुळे मायांग अाकुंचन पावण्यास मदत होते.
  • बाहेर आलेल्या मायांगास इजा होणार नाही किंवा कावळे व इतर पक्षी टोच्या मारणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.

प्रतिबंधात्मक उपाय

  • गाभण शेळी-मेंढीस प्रसूतीपूर्व व प्रसूतीनंतर दररोज नियमितपणे ८-१५ ग्रॅम खनिज मिश्रण द्यावे.
  • प्रसूतीनंतर वार अडकल्यास पशुवैद्यकाच्या साहाय्याने उपचार करावेत.
  • काही शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये मायांग बाहेर येण्याचे प्रमाण वारंवार असेल, तर अशा शेळ्या-मेंढ्यांना गाभणकाळात पशुवैद्यकाच्या साहाय्याने उपचार करावे.

संपर्क ः डॉ. प्रशांत माने, ८३७९९३०९९३
(पशुवैद्यक व पशुविज्ञान महाविद्यालय, परभणी) 

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....