Agriculture story in marathi, types of khillar breed | Agrowon

संवर्धन खिलार गोवंशाचे...
प्रा. शरद पाटील, डॉ. अशोक पिसाळ
मंगळवार, 12 मार्च 2019

जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी त्यांची लक्षणे ओळखून सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. त्यासाठी संवर्धन व संगोपनासाठी लोकसहभाग वाढविणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम राबविणे, कृत्रिम रेतन सुविधा पुरविणे इ. उपाययोजना अमलात आणणे आवश्यक आहे.
 

जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी त्यांची लक्षणे ओळखून सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. त्यासाठी संवर्धन व संगोपनासाठी लोकसहभाग वाढविणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम राबविणे, कृत्रिम रेतन सुविधा पुरविणे इ. उपाययोजना अमलात आणणे आवश्यक आहे.
 
खिलार प्रजातीचा शुद्धपणा टिकवण्यासाठी सर्वंकष प्रयत्न होणे आवश्यक आहे. ढोबळ मानाने रंगावरून खिलार जातीचे पांढरा व कोसा असे दोन प्रकार पडतात. पांढरा रंग जास्त आकर्षक दिसतो. तुलनेत कोसा रंगाची जनावरे जास्त असतील, तर दोन गटांत विभागणी करून तुलना केली जाते. पांढऱ्या रंगाची जनावरे तुलनेने जास्त तापमान असलेल्या भागात म्हणजे सोलापूर, सांगलीतील जत व आटपाडी या भागात आढळतात. कोसा रंगाची जनावरे विटा व तासगाव या तुलनेने कमी तापमान असलेल्या भागात आढळतात. पशुपालकांच्या मते कोसा रंगाची जनावरे तुलनेने जास्त ताकदवान व कामसू असतात. गाजऱ्या रंगाच्या जनावरांचे खूर लवकर तळावतात. त्यामुळे पत्री मारावी लागतात. आखूड मानेची खिलार म्हणून ही जात ओळखली जाते.

खिलार जातीचे प्रकार
मूलतः खिलारच्या चार मुख्य उप जाती मानल्या जातात. सांगली, सातारा, सोलापूर हा भाग खिलार गोवंशाच्या उत्पत्ती व संवर्धनाचा भाग म्हणून ओळखला जातो. या भागातील पशुपालकांनी आवडीनुसार आणि भौगोलिक परिस्थितीनुसार खिलार प्रजातीच्या वंशामध्ये काही बदल घडवून आणून पुढील नऊ उप जाती तयार झाल्या आहेत. त्याला स्थानिक नावे देण्यात आली. या सर्व प्रजाती शासनमान्य नाहीत, पण लोकमान्य आहेत.

१. आटपाडी
आढळ ः आटपाडी, सांगोला.
रंग पांढरा शुभ्र शरीरावर कोणत्याही प्रकारचा डाग आढळून येत नाही. नाकपुडी, शिंगे, खुर गाजऱ्या रंगाची.

२. म्हसवड
आढळ ः
सातारा जिल्ह्यातील म्हसवड भागात
रंग तांबूस, कोसा. शरीर सडपातळ वशिंड एका बाजूस झुकलेले, त्यामुळे बौलाची चाल दिमाखदार व आकर्षक असते. वशिंड चालताना जास्त हलणे हे चांगले गुणवैशिष्ट्ये मानले जाते.

३. कोसा
आढळ ः
सातारा, कर्नाटक व महाराष्ट्र राज्याच्या सीमावर्ती भागात
खिलार प्रजातीची सर्व गुणधर्म आढळून येतात. काळा रंग, चेहरा, मान, पोळी व वशिंड या भागावर कोसा रंग आधिक गडद. नाकपुडी व डोळ्यांची बुबळे काळ्या रंगाची असल्यामुळे अधिक आकर्षक. शिंगे कधी कधी गाजऱ्या रंगाची, तर कधी कधी काळपट.

४. नकली
आढळ ः
खानदेशाच्या आसपासच्या भागात
मानेखालची पोळी जाड व जास्त लोंबकळती. नाक व कपाळ फ़ुगीर. शरीर स्थूल व कमी उंचीचे. चपळ नसतात.

५. पंढरपूर
आढळ ः
पंढरपूर, मंगळवेढा, बार्शी, अक्कलकोट
दिसायला आटपाडी खिलारसारखे. सदृढ व स्नायूंची ठेवण रेखीव, शिंगे गाजऱ्या व काळ्या मिश्रणाची असतात, नाकपुडी व खुर गाजरी किंवा पांढरी.

६. धनगरी
आढळ ः
सातारा
कोसा व म्हसवड खिलार यांच्या संकरातून तयार झाला आहे. चेहरा आखूड व कपाळ रुंद व सपाट. शरीर बांधा मोठा, शिंगाची जाडी बुंध्या जवळ जास्त. खुरे व नाकपुडी काळ्या रंगाची, तर कधी कधी गाजऱ्या रंगाची असतात.

७. ब्राह्मणी
आढळ ः
सातारा
कोसा जातीप्रमाणे शरीर मोठे, मात्र लांबीने आखूड. रंग काळसर. चेहरा, वशिंड मान व मांड्यांवर गडद काळा रंग. शिंगे बुंध्यात जाड, खुर, नाकपुड्या काळ्या.

८. डफळ्या खिलार
आढळ ः
सातारा, सोलापूरपेक्षा सांगली जिल्ह्यात जास्त
कर्नाटकातील हल्लिकार या जातीशी मिळतीजुळती. चेहरा, वशिंड, मान व मांड्या काळ्या रंगाच्या. शिंगे बुंध्यात जाड, खुर, नाकपुड्या काळ्या.

९. हरण्या
आढळ ः
सांगली व सोलापूर
हरणासारखा रंग, चेहरा लांब, सडपातळ, कपाळ पुढील भागात उभट झालेले. शिंगे नाकपुड्या खुर गाजऱ्या रंगाची. इतरांच्या मानाने चपळ असतात.

संवर्धनासाठी उपाययोजना

  • जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे.त्यासाठी लोकसहभागाची आवश्यकता आहे.
  • खि़लार बैलाच्या गुणवैशिष्ट्यानुसार नोंदी करून त्या प्रवर्गातील गाईला उच्च गुणवत्तेच्या वळूचे वीर्य उपलब्ध होण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. त्यासाठी कृत्रिम रेतन सुविधा पुरवावी लागणार आहे.
  • संगोपन व संवर्धनासाठी जागृती करणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम आयोजित करणे, खिलारच्या उत्कृष्ट पौदाशीसाठी कार्य करणाऱ्या पशुपालकांना प्रोत्साहनपर अनुदान दिल्यास त्यांचे चांगले परिणाम दिसून येतील व खिलार जातींची संख्या वाढण्यास मदत होईल.
  • अनुवंशिक सुधारणा कार्यक्रमांतर्गत जास्त दूध देणाऱ्या व खिलार जातीचे वौशिष्ट्ये असणाऱ्या जनावरांची नोंद केली, तर दुग्ध उत्पादन वाढण्यास मदत होईल.
  • खिलार गाईच्या शेण व गोमूत्रापासून आयुर्वेदिक औषधास मागणी वाढत आहे. त्यादृष्टीने खिलार जातीचे संवर्धन व संगोपन करणे.

संपर्क ः प्रा. शरद पाटील, ९६६५२६२४६२
(छत्रपती शाहू महाराज कृषी महाविद्यालय, कोल्हापूर) 

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....