agriculture success story in marathi, sanjay kurwade bothali panjara dist.vardha, Agrowon, Maharashtra | Agrowon

वर्षातील दोन हंगामांतून बारमाही भाजीपाला शेती
विनोद इंगोले
बुधवार, 6 डिसेंबर 2017

कपाशी किंवा प्रचलित पिकांच्या तुलनेत भाजीपाला पिके उत्पन्नाचा वर्षभर स्रोत राहतात. त्याचा वापर दैनंदिन आर्थिक गरजा भागविण्यासाठी होतो. त्यामुळेच ही पिके ‘एटीएम’प्रमाणेच असल्याचे संजय सांगतात.

बोथली (पांजरा) (जि. वर्धा) येथील कुरवाडे कुटुंबाने वर्षाचे किमान दोन हंगाम पकडून त्यात बारमाही भाजीपाला शेतीची पद्धत फुलवली आहे. चवळी, ढेमसे, टोमॅटो, वांगी आदी पिकांची लागवड, त्यातून ताजे उत्पन्न, थेट विक्रीवर भर, कापूस, सोयाबीन आदी प्रचलित पिकांव्यतिरिक्त व्यावसायिक पिकांची निवड  अशी विविध गुणवैशिष्ट्ये जपत त्यांनी प्रगतिशील शेतीची कास धरली आहे.

अलीकडे अनेक शेतकऱ्यांनी कमी कालावधीची पिके घेत वर्षात अधिकाधिक उत्पन्न वाढविण्याचा प्रयत्न केला आहे. कापूस, सोयाबीन या प्रचलित पिकांमध्ये विविध समस्याही जाणवतात. सर्व विचार केला, तर प्राप्त परिस्थितीत भाजीपाला पिकांचा पर्याय योग्य ठरू शकतो. वर्धा जिल्हा तसा कापूस, सोयाबीन आदी प्रचलित पिकांसाठी अोळखला जातो. याच जिल्ह्यातील बोथली (पांजरा) येथे शेती असलेले संजय कुरवाडे यांनी मात्र अलीकडेच भाजीपाला शेतीची वाट पकडली. त्यातही बारमाही पीकपद्धती रुजविण्याचा प्रयत्न केला. संजय चंद्रपूर येथे राहतात. शेताच्या ठिकाणापासून हे शहर तब्बल १८० किलोमीटरवर आहे. मात्र पंधरा दिवसांतून किमान दोन वेळा शेताकडे येऊन तेथे दोन दिवस मुक्काम करायचा, तसेच अन्य वेळी फोनद्वारे शेतीवर देखरेख ठेवण्याचे काम संजय करतात. शेतात पूर्णवेळ संजय यांचे वडील श्यामराव राबतात. ग्रामपंचायतीत नोकरीस असलेले बंधूही शेतीत मदत करतात.

कुरवाडे यांची शेती पद्धती :

  • एकूण क्षेत्र- सुमारे ११ ते १२ एकर
  • ओलीत (बागायती)- साडेतीन एकर
  • पिके- एक एकर- कपाशी
  • अडीच ते तीन एकर- भाजीपाला
  • आठ वेगवेगळे सर्व्हे क्रमांक आहेत. त्यासोबतच जमिनीच्या क्षेत्रातून नाला गेला आहे. जंगलाचा परिसरदेखील या ठिकाणी असल्याने वन्यप्राण्यांकडूनही पिकांचे नुकसान होते. परिणामी, दहा एकर जमीन पडीक आहे.

सिंचन :
संजय यांचे काका देवराव यांच्या शेतात धडक सिंचन योजनेतून विहीर खोदली आहे. या शेतापासून संजय यांचे शेत सुमारे ९५० फुटांवर आहे. त्या क्षेत्रापर्यंत पाइपलाइन टाकत सिंचनाची सोय केली आहे. अद्याप ठिबक सिंचन केलेले नाही. मात्र येत्या काळात त्याचे नियोजन आहे.  

विक्री पद्धती :
गावापासून सुमारे १५ ते २० किलोमीटरवरअसलेली पुलगाव आणि आर्वी ही तालुक्‍याची ठिकाणे आहेत. येथे व्यापाऱ्यांना विक्री होतेच. शिवाय आठवडी बाजारात थेट विक्री करण्याची मेहनतदेखील कुरवाडे घेतात. रोहणा, पिंपळखुटा, आर्वी येथे असे असे बाजार भरतात. संजय यांची आई लक्ष्मीबाई आठवड्यातील या बाजारांच्या दिवसांचे नियोजन करतात. त्या वेळापत्रकानुसार विक्रीची जबाबदारी सांभाळतात. वडील श्यामराव यांचाही त्यांना अनेक वेळा मदत होते. संजय यांच्या चुलतभावाची प्रवासी वाहतुकीसाठी ऑटो आहे. त्याचा वापर भाजीपाला वाहतुकीसाठी केला जातो.  थेट विक्रीमुळे प्रति किलो किमान १० ते १५ रुपये दर जास्तीचा मिळून उत्पन्नात वाढ होते.

साधारण मिळणारे दर (प्रति किलो)

  • चवळी    ४५ रु.
  • ढेमसे    १५ ते २० रु.
  • गवार    ६० ते ६५ रु.   
  • वांगी    २० रु.

आंतरपीक म्हणूनही भाजीपाला :
तुरीत मूग, उडीद यांचीही लागवड केली होती. मूग, उडीद सुमारे ६५ दिवसांत निघाले. दोन्ही पिकांपासून सुमारे अडीच क्‍विंटलपर्यंत उत्पादन मिळाले. अपेक्षित दर नसल्याने यंदा दोन्ही मालाची विक्री केलेली नाही. मूग, उडीद काढणीनंतर रिकाम्या झालेल्या जागेत तुरीच्या शिवारातच वांगी, टोमॅटो आदींची लागवड केली आहे.   

सुधारित पीक पद्धतीतून काय साधले?
कपाशी किंवा प्रचलित पिकांच्या तुलनेत भाजीपाला पिके उत्पन्नाचा वर्षभर स्रोत राहतात. त्याचा वापर दैनंदिन आर्थिक गरजा भागविण्यासाठी होतो. त्यामुळेच ही पिके ‘एटीएम’प्रमाणेच असल्याचे संजय सांगतात. भाजीपाला पिके म्हटले सतत काढणीचे काम राहते. कुरवाडे यांनी आपल्या शेतीत चार मजुरांना वर्षभर काम दिले आहे. त्याचबरोबर संजय यांचे आई-वडील मोठा हातभार लावतात. त्यामुळे मजुरांवरील खर्चाचा भार काहीसा हलका होतो. 

बारमाही लागवड :

  • वर्षभर उत्पन्न मिळत राहील यादृष्टीने वर्षभर पिके घेण्याचे कौशल्य.
  • एक पीक पुन्हा दुसऱ्या हंगामात घेताना जागा बदलली जाते.
  • जून व आॅक्टोबर- अशी दोन हंगामांत टोमॅटो लागवड. म्हणजे एका काढणीनंतर पुन्हा वर्षातील दुसऱ्या टप्प्यात उत्पादन मिळणे सुरू राहते.  
  • चवळी- साधारण १२० दिवसांत पीक येते. वर्षातील चार हंगामांत पीक घेतले जाते.गवार- जून तसेच सप्टेंबरमध्ये पुन्हा लागवड -ढेमसे- सुमारे ७० दिवसांचे पीक. मे व डिसेंबर अशी दोन टप्प्यांत लागवड
  • वर्षभरातील अधिक काळ विक्रीस उपलब्ध ठेवण्याची त्यातून सोय
  • बाजारपेठेत ज्या मालाला मागणी आहे त्यांचीच निवड. मागील हंगामात कोबीसारखे पीक घेतले होते. मात्र त्यातून अपेक्षित काहीच लाभ झाला नाही.

संपर्क :  संजय कुरवाडे, ९५२७३६६९५५

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
पीकबदल, आंतरपिकामुळे हवामान बदलाचा सामना वाकोडीचे पद्माकर कोरडे यांची सहा एकर शेती....
तंत्रज्ञानाच्या नियोजनबद्ध वापराने...कैलास, विलास, ईश्वर व किशोर ही निर्मळ कुटुंबातील...
पीक लागवडीची अचूक वेळ साधणे महत्त्वाचेअशोक बारहाते यांची ९ एकर शेती. मात्र खरीपात...
सेंद्रिय शेती, वाणबदल, यांत्रिकीकरणाचा...आनंद पाटील अनेक वर्षे रासायनिक शेती करीत होते....
भविष्याचा वेध घेत शेतीत करतोय बदलअकोला जिल्ह्यातील चितलवाडी येथील प्रयोगशील शेतकरी...
पाण्याचा नियंत्रित वापर, जमिनीच्या...कठोरा (ता. जि. जळगाव) येथील अल्पभूधारक शेतकरी...
तूर, उडीद लागवडीवर सर्वाधिक भरआमच्या भागात खरिपात सहसा पिके घेत नाहीत, रब्बी हा...
बियाणे, लागवड तंत्रात केला बदलसातारा जिल्ह्यातील उडतरे (ता. वाई) येथील सुनील...
प्रयोगशील कांदा शेतीत ठळक अोळख मिळवलेले...नाशिक जिल्हा कांदा उत्पादनात अग्रेसर आहे. त्यातही...
सिंचनक्षमता बळकट करून फळबागशेती केली...केळीचे मुख्य पीक, त्याचे निर्यातक्षम उत्पादन,...
फळबाग शेती, रायपनिंग चेंबर, थेट विक्रीडोंगरकडा (जि. हिंगोली) येथील वयाच्या पासष्टीमध्ये...
बारमाही भाजीपाला शेतीला नर्सरी...ब्राह्मणगाव (जि. नाशिक) येथील केवळ वाघ पूर्वी...
सुधारित तंत्राची मिळाली गुरुकिल्लीअकोला जिल्ह्याचे मुख्य उन्हाळी पीक कांद्याची...
निवृत्त शिक्षक झाला प्रयोगशील शेतीतील...वडगाव निंबाळकर (ता. बारामती, जि. पुणे) येथील...
प्रयत्न, सातत्यामुळेच मिळाला...प्रयत्न व त्यात सातत्य हाच खरा तर यशाचा मंत्र आहे...
‘ए ग्रेड’ कलिंगड उत्पादनात राजेंद्र...नंदुरबार जिल्ह्यातील होळ येथील राजेंद्र पाटील...
शास्त्रोक्त व्यवस्थापनातून दुष्काळातही...औरंगाबाद जिल्ह्यातील शिरेगावचे अनिल रघुनाथ...
दुग्ध व्यवसायातून डौलापूरने उंचावला...दर आणि बाजारपेठ यांचा अभाव असल्याने कधीकाळी दुग्ध...
मित्रांची अशी दिलदारी म्हणूनच...मुंबईत माथाडी कामगार असलेले सुखदेव पाटील कंपनी...
शेडनेटमधील भरीत वांग्याची आश्वासक गटशेतीलोहा तालुक्यातील (जि. नांदेड) आधुनिक विचाराने...