agrowon marathi agralekh on sustainable agriculture | Agrowon

शाश्वत शेतीचा महामंत्र
विजय सुकळकर
शुक्रवार, 30 मार्च 2018

आपल्याकडे दहा अंडी असतील तर ती एकाच बास्केटमध्ये न ठेवता दहा वेगवेगळ्या बास्केटमध्ये एक एक अंडे ठेवले, तर धक्का लागून पडून संपूर्ण नुकसान होण्याची जोखीम कमी होते. 
 

ॲग्रोवनच्या २२ मार्च २०१८ च्या अंकात ‘हळदीला साथ रेशीम शेतीची’ आणि ‘मराठवाड्यातील दुष्काळी स्थितीला पर्याय ओवा’ अशा दोन यशोगाथा अनुक्रमे विदर्भ आणि मराठवाडा विभागांतील आहेत. यावरून हेच स्पष्ट होते, की या दोन्ही विभागांतील शेतकरी पर्यायी पिकांकडे वळत असून, ते त्यांना फायदेशीरही ठरताहेत. राज्यातील अधिकांश शेती ही जिरायती असून, ती सर्वाधिक जोखीमयुक्त ठरत आहे. बदलत्या हवामान काळात नैसर्गिक आपत्तीची जोखीम तर वाढली आहेच; त्याचबरोबर बाजारपेठेची जोखीमही मोठी आहे. पीक घरात येईपर्यंत त्याचे कसे, कुठे, किती नुकसान होईल ते सांगता येत नाही, तर विक्री होईपर्यंत त्यास दर काय मिळेल, हेही कळत नाही.

खरे तर खरिपात कापूस, सोयाबीन, भात अन् रब्बीत हरभरा, गहू अशी ठराविक पिके घेतली जात असल्यामुळे मार्केट आणि मॉन्सून रिस्क (जोखीम) वाढली आहे. तसेच नियमित मिळकतीचे अनेक शेतीपूरक व्यवसाय उपलब्ध असताना, बहुतांश शेतकऱ्यांचे त्याकडे दुर्लक्ष होते. जोखीम कमी करण्यासाठीच्या अर्थाने इंग्रजीत एक म्हण वापरली जाते. ‘डोन्ट पूट ऑल एग्ज इन वन बास्केट’ अर्थात आपल्याकडे दहा अंडी असतील तर ती एकाच बास्केटमध्ये न ठेवता दहा वेगवेगळ्या बास्केटमध्ये एक एक अंडे ठेवले, तर धक्का लागून पडून संपूर्ण नुकसान होण्याची जोखीम कमी होते. 

शेतीच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर प्रत्येक शेतकऱ्यांनी एक, दोन पिके घेण्याएेवजी हंगामनिहाय पर्यायी पिकांची लागवड शेतात करायला हवी. क्षेत्र कमी असले तरी आंतरपीक, मिश्र पिकांद्वारे मर्यादित क्षेत्रात विविध पिके शेतकऱ्यांना घेता येतील. शिवाय शेतीला एखादा तरी पूरक व्यवसाय हा असायलाच हवा. असे केल्याने नैसर्गिक आपत्तींमध्ये एखाद-दुसऱ्या पिकाचे नुकसान झाले तरी इतर पिकांचा आधार राहतो. विविध प्रकारच्या टप्प्याटप्प्याने येणाऱ्या उत्पादनांनी हंगामात बाजारात एकाच पिकाची आवक वाढून पडणाऱ्या दराचा धोकाही टळण्यास मदत होते. मराठवाडा, विदर्भ, खानदेशचा विचार करता खरिपात ज्वारी, बाजरी, मका, मटकी, तीळ, एरंडी, आले, हळद, मिरची, ओवा जिरे, बडीशेप, तर रब्बीत मका, करडई, सूर्यफूल, भुईमूग, करडई, जवस, कारळ, बटाटा आदी पर्यायी पिके घेता येऊ शकतात. पाण्याची सोय असल्यास हंगामी भाजीपाला पिकांचे कोथिंबिरीपासून विदेशी भाजी झुकिनीपर्यंत अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. बहुविध पीक पद्धतीमध्ये तृणधान्य, कडधान्य, तेलबियाबरोबर भाजीपाला पिकांचा समावेश असल्यास शेतकरी कुटुंबाच्या अन्नसुरक्षेबरोबर जनावरांनाही सकस आहार मिळेल. शिवाय शेतकऱ्यांच्या हातात पैसाही खेळत राहील.

पश्चिम महाराष्‍ट्रात ऊस आणि भाजीपाल्याचे क्षेत्र अधिक आहे. उसामध्ये शक्य तेवढी भाजीपाला पिके आंतरपीक म्हणून घेतल्यास भाजीपाल्याचे क्षेत्र इतर पिकांखाली येऊन शेतकऱ्यांचे उत्पादन आणि उत्पन्न वाढेल. राज्यभर बहुतांश शेतकऱ्यांचे बांध बोडके आहेत. बांधावर कोरडवाहू फळपिके अथवा वनपिके लावल्यास त्यापासून बोनस उत्पन्न मिळेल. राज्यातील कृषी विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्रांनी पर्यायी पिकांचे नवनवीन वाण, प्रगत लागवड तंत्र, आंतर-मिश्रपीक पद्धती विकसित करायला हव्यात. कृषी विभागाने काळानुरूप बदलत्या अशा शाश्वत शेतीचे धडे शेतकऱ्यांना द्यायला हवे. शेतीतील नवनवीन उत्पादनास ‘लोकल ते ग्रोबल’ बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यास शासनाने प्रयत्न करायला हवेत.

इतर अॅग्रो विशेष
जत तालुक्यात द्राक्ष, डाळिंब बागा...सांगली : जत तालुक्यात पश्‍चिम भाग वगळता...
प्रकल्प व्यवस्थापकावर कारवाईचे आदेशपुणे : एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन...
सहवेदना :आज अन्नत्याग आंदोलनयवतमाळ: शेतकरी साहेबराव करपे व कुटुंबीयांप्रति...
उन्हाची काहिली वाढलीपुणे: राज्यात गेल्या काही दिवसांपासून उन्हाची...
राजकीय उपद्रव्य मूल्य घटल्याने...मुंबई: मर्यादित जनाधार आणि राजकीय उपद्रव मूल्य...
सोलापूर जिल्ह्यातील सर्व गावांची...सोलापूर : सोलापूर जिल्ह्यातील सर्वच ११४५...
विदेश अभ्यास दौऱ्याच्या शेतकरी यादीत...पुणे : विदेश अभ्यास दौऱ्यासाठी निवड केलेल्या...
क्रांती कारखाना हुमणीचे भुंगेरे खरेदी...कुंडल, जि. सांगली : एकात्मिक हुमणी कीड नियंत्रण...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
परवानाधारक व्यापाऱ्यांनीच केळीची खरेदी...जळगाव : चोपडा बाजार समिती दरवर्षी १४...
गोव्याचे मुख्यमंत्री मनोहर पर्रीकर...पणजी : देशाचे माजी संरक्षणमंत्री व गोव्याचे...
आडातच नाही तर पोहऱ्यात येणार कोठून? दुष्काळ पडल्याने पाण्यासाठी बोअर घेण्याची अक्षरशा...
कृषी पर्यवेक्षकांना पदोन्नती मिळाली, पण...पुणे : राज्यातील कृषी पर्यवेक्षकांना शासनाने मंडळ...
दुष्काळी मराठवाड्यात मार्चमध्येच ‘केसर'...केज, जि. बीड ः फळांचा राजा आंबा बाजारात...
मिरची पीक अंतिम टप्प्यातनंदुरबार (प्रतिनिधी) ः खानदेशातील मिरचीचे आगार...
सुधारित जोडओळ पद्धतीमुळे कपाशीतून...सोगोडा (जि. बुलढाणा) येथील विजय पातळे या कपाशी...
परभणी ठरले देशात उष्णपुणे : राज्यात अनेक ठिकाणी तापमान ३७ अंशांच्या...
द्राक्ष उत्पादकांची फसवणूक थांबणार कधी?नाशिक: नाशिक जिल्ह्यातील मुख्य अर्थकारण...
यवतमाळच्या अनिकेतने तयार केला फवारणीचा...यवतमाळ ः फवारणीमुळे होणाऱ्या विषबाधा सर्वदूर...
गोव्याचे मुख्यमंत्री मनोहर पर्रिकर...पणजी : गेल्या एक वर्षापासून अधिक काळ...