agrowon marathi agralekh on sustainable agriculture | Agrowon

शाश्वत शेतीचा महामंत्र
विजय सुकळकर
शुक्रवार, 30 मार्च 2018

आपल्याकडे दहा अंडी असतील तर ती एकाच बास्केटमध्ये न ठेवता दहा वेगवेगळ्या बास्केटमध्ये एक एक अंडे ठेवले, तर धक्का लागून पडून संपूर्ण नुकसान होण्याची जोखीम कमी होते. 
 

ॲग्रोवनच्या २२ मार्च २०१८ च्या अंकात ‘हळदीला साथ रेशीम शेतीची’ आणि ‘मराठवाड्यातील दुष्काळी स्थितीला पर्याय ओवा’ अशा दोन यशोगाथा अनुक्रमे विदर्भ आणि मराठवाडा विभागांतील आहेत. यावरून हेच स्पष्ट होते, की या दोन्ही विभागांतील शेतकरी पर्यायी पिकांकडे वळत असून, ते त्यांना फायदेशीरही ठरताहेत. राज्यातील अधिकांश शेती ही जिरायती असून, ती सर्वाधिक जोखीमयुक्त ठरत आहे. बदलत्या हवामान काळात नैसर्गिक आपत्तीची जोखीम तर वाढली आहेच; त्याचबरोबर बाजारपेठेची जोखीमही मोठी आहे. पीक घरात येईपर्यंत त्याचे कसे, कुठे, किती नुकसान होईल ते सांगता येत नाही, तर विक्री होईपर्यंत त्यास दर काय मिळेल, हेही कळत नाही.

खरे तर खरिपात कापूस, सोयाबीन, भात अन् रब्बीत हरभरा, गहू अशी ठराविक पिके घेतली जात असल्यामुळे मार्केट आणि मॉन्सून रिस्क (जोखीम) वाढली आहे. तसेच नियमित मिळकतीचे अनेक शेतीपूरक व्यवसाय उपलब्ध असताना, बहुतांश शेतकऱ्यांचे त्याकडे दुर्लक्ष होते. जोखीम कमी करण्यासाठीच्या अर्थाने इंग्रजीत एक म्हण वापरली जाते. ‘डोन्ट पूट ऑल एग्ज इन वन बास्केट’ अर्थात आपल्याकडे दहा अंडी असतील तर ती एकाच बास्केटमध्ये न ठेवता दहा वेगवेगळ्या बास्केटमध्ये एक एक अंडे ठेवले, तर धक्का लागून पडून संपूर्ण नुकसान होण्याची जोखीम कमी होते. 

शेतीच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर प्रत्येक शेतकऱ्यांनी एक, दोन पिके घेण्याएेवजी हंगामनिहाय पर्यायी पिकांची लागवड शेतात करायला हवी. क्षेत्र कमी असले तरी आंतरपीक, मिश्र पिकांद्वारे मर्यादित क्षेत्रात विविध पिके शेतकऱ्यांना घेता येतील. शिवाय शेतीला एखादा तरी पूरक व्यवसाय हा असायलाच हवा. असे केल्याने नैसर्गिक आपत्तींमध्ये एखाद-दुसऱ्या पिकाचे नुकसान झाले तरी इतर पिकांचा आधार राहतो. विविध प्रकारच्या टप्प्याटप्प्याने येणाऱ्या उत्पादनांनी हंगामात बाजारात एकाच पिकाची आवक वाढून पडणाऱ्या दराचा धोकाही टळण्यास मदत होते. मराठवाडा, विदर्भ, खानदेशचा विचार करता खरिपात ज्वारी, बाजरी, मका, मटकी, तीळ, एरंडी, आले, हळद, मिरची, ओवा जिरे, बडीशेप, तर रब्बीत मका, करडई, सूर्यफूल, भुईमूग, करडई, जवस, कारळ, बटाटा आदी पर्यायी पिके घेता येऊ शकतात. पाण्याची सोय असल्यास हंगामी भाजीपाला पिकांचे कोथिंबिरीपासून विदेशी भाजी झुकिनीपर्यंत अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. बहुविध पीक पद्धतीमध्ये तृणधान्य, कडधान्य, तेलबियाबरोबर भाजीपाला पिकांचा समावेश असल्यास शेतकरी कुटुंबाच्या अन्नसुरक्षेबरोबर जनावरांनाही सकस आहार मिळेल. शिवाय शेतकऱ्यांच्या हातात पैसाही खेळत राहील.

पश्चिम महाराष्‍ट्रात ऊस आणि भाजीपाल्याचे क्षेत्र अधिक आहे. उसामध्ये शक्य तेवढी भाजीपाला पिके आंतरपीक म्हणून घेतल्यास भाजीपाल्याचे क्षेत्र इतर पिकांखाली येऊन शेतकऱ्यांचे उत्पादन आणि उत्पन्न वाढेल. राज्यभर बहुतांश शेतकऱ्यांचे बांध बोडके आहेत. बांधावर कोरडवाहू फळपिके अथवा वनपिके लावल्यास त्यापासून बोनस उत्पन्न मिळेल. राज्यातील कृषी विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्रांनी पर्यायी पिकांचे नवनवीन वाण, प्रगत लागवड तंत्र, आंतर-मिश्रपीक पद्धती विकसित करायला हव्यात. कृषी विभागाने काळानुरूप बदलत्या अशा शाश्वत शेतीचे धडे शेतकऱ्यांना द्यायला हवे. शेतीतील नवनवीन उत्पादनास ‘लोकल ते ग्रोबल’ बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यास शासनाने प्रयत्न करायला हवेत.

इतर अॅग्रो विशेष
नांदेड जिल्ह्यात मुगाची उत्पादकता...नांदेड ः यंदा नांदेड जिल्ह्यातील १४ तालुक्यांतील...
संतप्त शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाला...पुणे : हवामान विभागाचा अंदाज चुकीचा...
जलयुक्त शिवार, शेततळ्यांमुळे संरक्षित...अमरावती   : जिल्ह्यात शेततळी, जलयुक्त शिवार...
तिसगाव उपबाजारात चाऱ्यासाठी उसाला...तिसगाव, जि. नगर  : पाथर्डी तालुक्‍यात...
तुझे आहे तुजपाशी जगाच्या सरासरीच्या दीडपट पाऊस भारतात पडतो तरी...
सूक्ष्म सिंचनात अडचणी मोठ्या राज्यात पाण्याचे दुर्भिक्ष...
भातशेती वाचविण्यासाठी शेतकऱ्यांची धडपडनगर ः ‘पोळ्यापासून पाऊस नाही. पोळ्याला गेला तरी...
ठिबकचा तिढा सुटला, नोंदणीला होणार सुरवातनागपूर  ः ठिबक संदर्भातील नोंदणीवर वितरकांनी...
महिला बचत गटाने सुरू केली बियाणे बँकपाटीलवाडी (धामणवन) (ता. अकोले, जि. नगर) या...
शेती अन् ग्रामविकासासाठी आलो एकत्रअकोला शहरात विविध क्षेत्रांत काम करणाऱ्यांनी...
थेट शेतीमाल विक्री ठरली नावापुरतीचपुणे  ः फळे भाजीपाला नियमनमुक्तीनंतर शेतकरी...
‘सीसीआय’च्या खरेदी केंद्रासाठी...जळगाव  ः खासगी जिनिंगमध्ये कापूस खरेदीसंबंधी...
गटशेतीला प्रोत्साहनासाठी निकषांत बदलपुणे : राज्याच्या गटशेती धोरणाला आलेली मरगळ...
जळगावला ‘हीट’चा चटका ः पारा ३८ अंशांवरपुणे : राज्यात ऑक्टोबर हीटच्या चटक्यात जळगाव...
संकटातील सूतगिरण्यांना वीज दरवाढीचा...कोल्हापूर : महावितरणने वीज दरवाढीचा बडगा...
उसाच्या जनुकीय संरचनेतून उलगडली अनेक...गेल्या अनेक शतकांपासून ऊस हे पीक साखरेसोबतच...
दुर्गम सातपुड्यात नवतंत्रज्ञानाचा...नंदुरबार जिल्ह्यात सातपुडा पर्वतातील दुर्गम धनाजे...
‘ब्रॉयलर’ संगोपनासोबत भक्कम विक्री...नांदेड जिल्ह्यातील झरी (ता. लोहा) येथील मारुतीराव...
चक्रीवादळाची तीव्रता कमी होण्यास सुरवातपुणे : बंगालच्या उपसागरात तयार झालेले तितली...
टेंभू योजनेचे पाणी घाटमाथ्यावर कधी येणारसांगली ः टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी...