agriculture story in marathi, management of infertility in livestock | Agrowon

योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व निर्मूलन
डॉ. अनिल पाटील, डॉ. नंदकुमार गायकवाड
बुधवार, 22 ऑगस्ट 2018

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावराच्या प्रजनन व्यवस्थेमध्ये वेगवेगळे प्रकारचे अडथळे दिसून येतात. त्यामुळे जनावरामध्ये वंधत्व आढळून येते. जसे की,

  • कालवडी वयात लवकर किंवा वेळेवर न येणे.
  • अशक्तपणा
  • क्षीण माज
  • अनियमित माज
  • सतत उलटणे
  • गाभण न राहणे
  • गर्भाशयाचा दाह
  • गर्भाशायचे वेगवेगळे आजार
  • सततचा वातावरणातील बदल
  • माज न दाखविणे
  • कायमचा वंधत्वपणा
  • तात्पुरता वंधत्वपणा
  • गर्भपात
  • जंतू संसर्ग, रोगांचा प्रादुर्भाव
  • गर्भाशयात पू असणे
  • योनिमार्गातील अडथळे
  • गर्भाशय मुखाचे आजार
  • बीजांडाचे आजार
  • अनुवंशिकता
  • कमी प्रतीच्या आहाराचा पुरवठा असणे
  • रक्तातील हिमोग्लोबिनची कमतरता
  • वीर्यातील दोष
  • रेतनाची चुकीची पद्धत
  • अवेळी रेतन व इतर अनेक कारणामुळे जनावरामध्ये वंधत्वपणा येत असतो.

उपाययोजना
वंधत्व निर्मूलनाकरिता खालील बाबींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. जसे की,

  • कालवडीचे सुरवातीच्या वजनामध्ये योग्य प्रमाणात वाढ होणे. किमान २२५ ते २५० किलो वजन पहिल्या माजाकरिता गरजचे आहे.
  • जनावरातील पहिल्या माजाची लक्षणे ओळखणे. सुरवातीच्या दोन माजमध्ये रेतन करू नये. तिसऱ्या माजाच्या वेळी योग्यरीत्या रेतन करणे आवश्‍यक आहे.
  • नियमित संतुलित आहाराचा पुरवठा करणे.
  • हिरव्या व वाळलेल्या चाऱ्यांचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करणे.
  • क्षार मिश्रण देणे शरीर वाढीसाठी, गर्भाशयाच्या चांगल्या अारोग्यासाठी व दूधवाढीसाठी महत्त्वाचे आहे.
  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून गर्भाशयाची सखोल तपासणी करून गर्भाशय निदानानुसार उपचार करावे.
  • वेळेवर जंतनाशकाची मात्रा देणे.
  • जनावर लवकर माजावर येण्याकरिता ट्रेस जीवनसत्वे, क्षार मिश्रण व काही वनस्पतीजन्य अाैषधांचा वापर करणे.
  • मोड आलेली मटकी, मूग दररोज किमान १५ दिवस ५० ते १०० ग्रॅम खाद्यातून दिल्यास लवकर व स्पष्ट माज दिसू शकतो.
  • अनेक जनावरे एकत्रितपणे काही संप्रेरकाचा वापर करून योग्य वेळी माजावर येऊ शकतात. रेतनही एकत्रितपणे करता येते.

विल्यानंतरचे योग्य व्यवस्थापन

  • योग्यवेळी माज ओळखावा.
  • योग्य वेळी रेतन करणे व तांत्रिक पद्धतीचा अवलंब करावे. जनावरे सकाळी माज दाखवत असतील तर सायंकाळी रेतन करावे. सायंकाळी माज दाखवत असतील तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेतन करणे योग्य राहील.
  • रेतनांनंतर जनावरांची योग्य काळजी घेेणे.

संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
सुक्या चाऱ्याची निर्मिती, साठवणूक,...अधिक वैरणीचा मुरघास करून किंवा सुकवून साठवून...
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...
रेशीम कीटक संगोपनगृहात राखा योग्य...थंडीमध्ये वाढ झाल्यामुळे रेशीम कीटकांच्या...
प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावरावर होणारे...प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावर चारा खात नाही व पाणी...
दूध उत्पादन वाढीसाठी उपयुक्त बायपास...प्रथिनांचा आहारात योग्य प्रमाणात वापर केला तर...
दुधाळ गाईची काळजी, व्यवस्थापनगाभण आणि प्रसूती काळात गायीच्या शरिरातील ऊर्जा...
मुक्त संचार कुक्कुटपालनासाठी उपयुक्त :...सर्व प्रकारच्या वातावरणात सहजरीत्या वाढू शकणाऱ्या...
कोंबड्यांसाठी संतुलित खाद्यनिर्मिती...पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे...
पशू सल्लाशेळ्या व मेंढ्यांना वजनवाढीस हिवाळा हा काळ योग्य...
जनावरांसाठी पाैष्टिक मुरघासज्या ठिकाणी हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे...
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...