agricultural news in marathi created a sustainable market for mushroom products | Agrowon

अळिंबी उत्पादनाला तयार केली शाश्‍वत बाजारपेठ

विनोद इंगोले
मंगळवार, 29 जून 2021

शेतीतील पीक अवशेषावरच अळिंबी उत्पादन घेत मोझर (ता. नेर, यवतमाळ) येथील सतीश व वैशाली मोहरकर या दांपत्याने चांगला प्रयोग केला आहे. अळिंबी विक्रीसाठी स्थानिक पातळीवरच हळूहळू बाजारपेठ तयार करण्याचा त्यांचा प्रयत्न स्तुत्य आहे. 
 

केवळ कोरडवाहू शेतीवर अवलंबून राहिल्यास एखाद्या वर्षी पावसाची साथ न मिळाल्यास कुटुंबांचा उदरनिर्वाहही धोक्यात येतो. अशा परिस्थितीवर मात करण्यासाठी शेतीतील पीक अवशेषावरच अळिंबी उत्पादन घेत मोझर (ता. नेर, यवतमाळ) येथील सतीश व वैशाली मोहरकर या दांपत्याने चांगला प्रयोग केला आहे. अळिंबी विक्रीसाठी स्थानिक पातळीवरच हळूहळू बाजारपेठ तयार करण्याचा त्यांचा प्रयत्न स्तुत्य आहे. 

यवतमाळ जिल्ह्यातील मोझर (ता. नेर) येथील सतीश मोहरकर यांच्या नावे पाच एकर तर पत्नी वैशालीच्या नावे तीन एकर शेती आहे. अशा आठ एकर शेतीमध्ये खरिपात सोयाबीनमध्ये तुरीचे आंतरपीक घेतले जाते. कोरडवाहू असलेल्या या शिवारात त्यांनी या वर्षीच विहीर खोदली. २४ फूट खोलीवर या विहिरीला चांगले पाणी लागले असून, पुढील काळात सिंचनाची शाश्‍वत सोय साधली जाणार आहे. सोयाबीनचे उत्पादन सरासरी सहा क्विंटल प्रति एकर मिळते, तर तुरीचेही देखील एकरी सरासरी पाच ते सहा क्विंटल उत्पादन मिळत असल्याचे मोहरकर सांगतात. आता पाण्याची सोय झाल्याने उत्पादनात वाढ होण्याची आशा आहे.

अळिंबी व्यवसायाला सुरुवात
एका खासगी कंपनीने अळिंबी उत्पादनाविषयी घेतलेल्या प्रशिक्षणाने सतीश मोहरकर यांच्या विचारांना बळ मिळाले. पण आधी १६ म्हशींसह सुरू केलेल्या दूध व्यवसायात अपेक्षित यश आलेले नसल्याने त्यांचे धाडस होत नव्हते. दरम्यान, शिरजगाव येथील त्यांच्या मित्राने अळिंबी उत्पादन सुरू केले होते. त्याच्या प्रकल्पाला भेट देत माहिती घेतली. व्यवसायाशी संबंधित बारकावे जाणून घेतल्यानंतर २०१६ मध्ये बंद केलेल्या गोठ्याचा वापर करत अळिंबी उत्पादनाचा व्यवसाय करण्याचा निर्णय घेतला. पहिल्या वर्षी २०० बेड भरले. मात्र त्यानंतर प्रत्येक वर्षी १०० ते २०० बेड या प्रमाणे वाढ करत आता त्यांच्याकडे एक हजार बेड भरले जातात. 

अळिंबी उत्पादनाची प्रक्रिया 
एका अंधाऱ्या खोलीमध्ये आर्द्रतायुक्त वातावरण तयार केले जाते. तिथे दोरीचे शिंकाळे (रॅक) बसवले आहेत. या रॅकवर पाच किलोच्या प्लॅस्टिक पिशवीमध्ये अडीच किलो सोयाबीन कुटार किंचित ओलसर करून भरले जाते. त्यात प्रत्येक थरानंतर अळिंबीचे स्पॉन यांचे टाकले जातात. या प्लॅस्टिक पिशवीचे तोंड बांधून रॅकमध्ये लटकवत ठेवले जाते. प्लॅस्टिक पिशवीला लहान छिद्रे पाडली जातात. साधारणपणे २०-२२ दिवस कालावधीत केवळ आर्द्रतायुक्त वातावरण ठेवले जाते. उत्पादनाच्या खोलीमध्ये सापेक्ष आर्द्रता ८० टक्क्यांवर आणि तापमान २० ते २५ अंश सेल्सिअसपर्यंत ठेवले जाते. याकरिता तापमान नियंत्रणात ठेवण्यासाठी या खोलीच्या पत्र्यावर तुराट्या टाकतात. तसेच खिडक्यांना बारदाने (पोती) लावली जातात. या पोत्यांवर सातत्याने पाणी शिंपडून ओली ठेवली जातात. त्यामुळे खोलीमध्ये सापेक्ष आर्द्रता व तापमान या पातळीपर्यंत ठेवणे शक्य होते. त्यानंतर प्लॅस्टिक पिशवीला असलेल्या छिद्रातून कोंब बाहेर येण्यास सुरुवात होते. पिशवीचा रंगही पांढरा होतो. काढणीयोग्य किंवा परिपक्व झालेल्या पांढऱ्याशुभ्र अळिंबी फूल प्लॅस्टिक पिशवीबाहेर काढले जाते. त्यानंतर पुन्हा कुटारावर पाणी मारले जाते. त्यातून पुन्हा अळिंबीची वाढ होते. अशा प्रकारे दोन महिने एकाच स्पॉनपासून उत्पादन घेता येते. एका स्पॉनपासून एक ते तीन काढण्या मिळतात. प्रत्येकवेळी २०० ते २५० ग्रॅम अळिंबीचे उत्पादन होते. अशा प्रकारे एका बेडपासून सरासरी एक ते दीड किलोपर्यंत उत्पादन मिळून जाते, असे मोहरकर दांपत्याने सांगितले.

थेट विक्रीचा पर्याय
एक हजार बेडसाठी एक क्विंटल स्पॉनची गरज भासते. त्या माध्यमातून एक हजार किलो ताजी अळिंबी मिळते. ओल्या अळिंबीला ग्राहकांची मागणी कमी असते. कारण याचा टिकवण कालावधी केवळ दोन ते तीन दिवसांचा आहे. तरीही दररोज सरासरी सहा किलो ओल्या अळिंबीची विक्री होते. अशा प्रकारे तीन क्विंटल ओली अळिंबी विकली जाते. तर उर्वरित ७ क्विंटल अळिंबी वाळवली जाते. वाळविल्यानंतर ७ क्विंटल ओल्या अळिंबीचे वजन अवघे ७० किलोपर्यंत होते. मात्र वाळवलेल्या अळिंबी ही वर्षभर चांगल्या प्रकारे राहू शकते. यामुळे त्याला अधिक दर मिळतो. 

ग्राहकांची वाढली मागणी
अळिंबी उत्पादन सुरू झाल्यानंतर विक्रीसाठी त्यांची धडपड सुरू झाली. मोझरपासून नेर हे तालुक्याचे ठिकाण सात किलोमीटरवर आहे. येथील किराणा व्यावसायिकांशी संपर्क साधला. मात्र ग्राहकांकडून कसा प्रतिसाद मिळेल, याविषयी शाश्‍वती नसल्याने त्यांनी घाबरतच अल्प प्रमाणात विक्रीस ठेवला. अळिंबी व त्यातील पोषक घटकांची माहिती ग्राहकांपर्यंत सातत्याने पोहोचवत राहिल्यानंतर मागणी वाढत आहे. आता नेरसारख्या ठिकाणीही रोज पाच किलो ताजी अळिंबी विकली जात आहे. या व्यावसायिकांकडून मालाची मागणी फोनवरून नोंदविली जाते. मोहरकर यांनी मोझर ग्रामस्थांमध्येही विक्रीसाठी प्रयत्न केले. आता त्यांच्याकडूनही अळिंबीची मागणी होऊ लागली आहे. 

प्रयत्नांती परमेश्‍वर
सतीश व वैशाली मोहरकर या दांपत्याने अळिंबी उत्पादनाला २०० बेडपासून सुरुवात केली. त्यातून २ क्विंटल अळिंबी उत्पादन होत होते. दहा ते पंधरा किलो वाळलेली अळिंबी शिल्लक राहत होते. त्यामुळे निराशा वाढत होती. मात्र खचून न जाता प्रयत्नात सातत्य ठेवले. नेरमधील विक्रेत्यांशी, व्यावसायिकांशी संवाद वाढविला. पहिल्यांदा त्यांना अळिंबी सेवनाचे फायदे पटवून दिले. त्यांच्याकडून वाळलेल्या अळिंबीला मागणी वाढत गेली. मोहरकर यांनी २०० बेडवरून आता एक हजार बेडपर्यंत व्यवसाय वाढवावा लागला. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे अळिंबी उत्पादनाची सारी जबाबदारी वैशाली मोहरकर या पार पाडतात. त्याची विक्री आणि शेतीचे व्यवस्थापन ही कामे सतीश मोहरकर सांभाळतात. सध्या त्यांच्याकडील अळिंबीची कायमस्वरूपी विक्री करणारी दालने ः किराणा व्यावसायिक -९, हॉटेल -४, पान टपरी -४, फळ विक्रेते २.

असे आहे अर्थशास्त्र

  • कुटार ः घरच्या शेतीतील असल्याने त्यावर फारसा खर्च होत नाही. अळिंबी उत्पादनानंतर त्याचा खत म्हणूनही वापर शक्य.
  • केव्हीके सांगवी रेल्वे (यवतमाळ) मार्फत स्पॉनची खरेदी नगर जिल्ह्यातून केली जाते. वाहतूक खर्चासह ते १०० रुपये प्रति किलोला मिळते. एका बेडसाठी १०० ग्रॅम स्पॉन पुरेसे असतात. एक किलो स्पॉनपासून १० बेड तयार होतात. त्यातून दहा किलो अळिंबी उत्पादन मिळते.
  • एक बेड भरण्यासाठी स्पॉन १० रुपये, प्लॅस्टिक पिशवी दीड रुपये, भराई मजुरी असा सर्व खर्च धरल्यास साधारणपणे २० रुपये खर्च होतो. 
  • बेड भरल्यानंतर पहिले उत्पादन २५ दिवसानंतर, त्याच बेडपासून चार ते पाच दिवसांत दुसरे उत्पादन आणि पुढे चार पाच दिवसांत तिसरे उत्पादन मिळते. अशा प्रकारे ३५ दिवसांत तीन उत्पादने मिळतात. ४० दिवसांत एक असे वर्षामध्ये ७ ते ८ वेळा उत्पादन मिळते. 
  • एका भराईमध्ये ७०० किलो ताजी अळिंबी उत्पादन मिळते. त्यातील सध्या ३० टक्के ताज्या स्वरूपात विकले जाते. ७० टक्के वाळवले जाते. 
  • ताज्या अळिंबीचा दर २५० रुपये किलो असतो. वाळवलेल्या अळिंबीला साधारणपणे एक हजार रुपये किलो किरकोळ विक्रीसाठी, तर ७०० रुपये किलो घाऊक विक्रीसाठी (पाच किलोच्या वर खरेदी करणाऱ्यांसाठी) दर असतो. 
  • अळिंबी विक्रीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून कौटुंबिक खर्चाचा ५० टक्क्यांपेक्षाही अधिक भार उचलला जात असल्याचे मोहरकर सांगतात.

- सतीश मोहरकर    ९१३०९५५३१२


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
‘ऑयस्टर’ मशरूमला मिळवली बाजारपेठसांगली जिल्ह्यातील बावची येथील प्रदीप व राजेंद्र...
गोड्या पाण्यात निर्यातक्षम व्हेमानी...गोड्या पाण्यात कोळंबी व त्यातही ‘व्हेनामी’ जातीचे...
शेती, पर्यावरण संवर्धनातून वाघापूरची...पुणे जिल्ह्यात वाघापूर गावाने लोकसहभागातून आपले...
सुयोग्य व्यवस्थापनातून हरभरा पिकात तयार...बुलडाणा जिल्ह्यातील सवडद येथील विनोद देशमुख यांनी...
अॅपलबेरचे निर्यातक्षम उत्पादन. पुणे जिल्ह्यातील खानापूर (ता. जुन्नर) येथील...
ट्रॅक्टरचलित विविध यंत्रांद्वारे वेळ,...ट्रॅक्टरचलित यंत्राच्या साह्याने पेरणी वा कोळपणी...
योग्य व्यवस्थापनातून वाढविला १९०...गोठा, म्हशींचे संगोपन व दूध विक्री या स्तरांवर...
दुग्धव्यवसायातून संयुक्त फोलाने...नगर जिल्ह्यात कुकाणे येथील संयुक्त फोलाने...
संघर्षातून फुलले शेतीमध्ये 'नवजीवन'अवघी दोन एकर जिरायती शेती. खाण्यापुरती बाजरी...
झेंडूसह अन्य फुलांमध्ये शिरसोलीची ओळखजळगाव जिल्ह्यातील शिरसोली गाव फुलशेतीसाठी...
प्रयत्नशील व प्रयोगशीलतेचा पडूळ...लाडसावंगी (जि.. औरंगाबाद) येथील प्रयोगशील, जिद्दी...
देशी केळी अन रताळ्यांना नवरात्रीसाठी...कोल्हापूर जिल्ह्यात नवरात्रीच्या निमित्ताने...
फळे- भाजीपाला साठवणुकीसाठी ‘पुसा फार्म...नवी दिल्ली येथील भारतीय कृषी संशोधन संस्थेने (...
दुग्ध व्यवसायातून बसविली आर्थिक घडीसातारा जिल्ह्यात कोपर्डे (हवेली) येथील कैलास...
निर्यातक्षम डाळिंब उत्पादनात देशमुख...सुलतानपूर (जि. नगर) येथील विजय देशमुख यांनी नऊ...
डाळ निर्मिती उद्योगातील ‘अनुजय' ब्रॅण्डढवळी (ता.वाळवा,जि.सांगली) येथील सौ.चारुलता उत्तम...
महिला गटाने दिली कृषी,ग्राम पर्यटनाला...पुण्यातील ज्ञान प्रबोधिनी संस्थेने मार्गासनी (ता....
वांगे भरीत पार्टीद्वारे व्यवसाय...डांभुर्णी (ता. यावल, जि. जळगाव) येथील राणे...
लाकडी घाण्याद्वारे दर्जेदार तेल, खाद्य...अकोला जिल्ह्यातील अकोट येथील कांचन अशोकराव चौधरी...
भिडी गावाने उभारल्या अवजारे बॅंका,...काळाची पावले ओळखत विदर्भातील अनेक गावांनी...