agricultural news in marathi Give the animals a balanced diet | Agrowon

जनावरांना द्या संतुलित आहार

डॉ. सागर जाधव
मंगळवार, 31 ऑगस्ट 2021

जनावरांचे वजन, वय, उत्पादन क्षमता, विविध शारीरिक क्रियेसाठी आवश्यक असणारे सर्व अन्नघटकांना योग्य प्रमाणात एकत्र मिसळणे यास संतुलित आहार असे म्हणतात.   
 

जनावरांचे वजन, वय, उत्पादन क्षमता, विविध शारीरिक क्रियेसाठी आवश्यक असणारे सर्व अन्नघटकांना योग्य प्रमाणात एकत्र मिसळणे यास संतुलित आहार असे म्हणतात.   

प्रत्येक जनावराला त्याच्या शारीरिक स्थितीनुसार आहार देणे आवश्‍यक असते. आहारामध्ये वैरण, हिरवा चारा, खनिज पदार्थ, जीवनसत्वे, पाणी यांचा समावेश असावा. पावसाळी दिवसांमध्ये मुख्यतः हिरवा चारा जनावरांना जास्त प्रमाणात दिला जातो. परंतु जनावरांना हिरवा आणि वाळलेला चारा योग्य प्रमाणात देणे गरजेचे आहे.

देशी गाईंना २ ते २.५ टक्के तर म्हशींना व संकरित गाईंना त्यांच्या वजनाच्या २.५ ते ३ टक्के शुष्क पदार्थाची गरज असते.  जनावरांचे वजन, वय, उत्पादन क्षमता, विविध शारीरिक क्रियेसाठी आवश्यक असणारे सर्व अन्नघटकांना योग्य प्रमाणात एकत्र मिसळणे यास संतुलित आहार असे म्हणतात.   
आहारात विविध प्रकारच्या खाद्यपदार्थांचे मिश्रण असणे आवश्यक आहे.  जनावरांच्या आहार प्रमाणात व घटकांत अचानक बदल करू नये.

संतुलित आहार 

  • प्रत्येक जनावराला रोज वाळलेला चारा, हिरवा चारा (एकदल अथवा द्विदल), पशुखाद्य व क्षारमिश्रण द्यावे.
  • वाळलेला चारा, हिरवा चारा कुट्टी करूनच द्यावा.
  • आहार शुष्क तत्त्वाच्या आधारावर द्यावा. १०० किलोस २.५ ते ३.० किलो या प्रमाणात शुष्क पदार्थ द्यावेत.
  • पशुआहारात २/३ भाग वैरण आणि १/३ भाग पशुखाद्य असावे.
  • एकदल वर्गातील हिरवा चारा (मका, कडवळ, ओट, बाजरा, नेपियर इ.)  यामध्ये पिष्टमय पदार्थाचे प्रमाण जास्त असते.
  • द्विदल वर्गातील चारा (लुसर्न, बरसीम, सुबाभूळ, चवळी, शेवरी)  यामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण जास्त असते.
  • वाळलेली वैरण (कडबा, सरमाड, पेंढा, वाळलेले गवत, बगॅस, गव्हाचे काड, उसाचे वाढे) यामध्ये एकूण पचनीय पदार्थ यांचे प्रमाण अतिशय कमी असते.
  • पशुखाद्यामध्ये १८ ते २० % प्रथिने व ६५ ते ७५ % ऊर्जा असते.
  • जनावरांच्या आहारात सुकी वैरण, हिरवा चारा व पशुखाद्य यांचे प्रमाण शास्त्रियदृष्ट्या ठरवावे.
  • जनावरांच्या शरीराची खनिजांची गरज भागविण्यासाठी चिलेटेड खनिज मिश्रण देणे गरजेचे आहे.
  • हिरवा चारा फुलोऱ्यात असताना द्यावा. हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात असल्यास पशुखाद्यावर ील ३० टक्के खर्च कमी करता येतो.
  •  संतुलित आहारासोबत पिण्यासाठी मुबलक स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता करावी.
  • पिण्यासाठीचे पाणी वास रहित, रंगहीन असावे. त्यात कोणतेही अपायकारक क्षार नसावेत.
  • साधारणपणे जनावरांना पिण्यासाठी दररोज ८० ते १०० लिटर पाणी द्यावे.

संकरित गाईसाठी आहार 
खालील मात्रा ही साधारणपणे ५०० किलो शारीरिक वजन आणि १५ लिटर दूध देण्याऱ्या गाईसाठी आहे.

  • हिरवा चारा एकदल (२१ किलो) : मका, ज्वारी, बाजरी, ओट, नेपियर इ.
  • द्विदल चारा (९ किलो) :  लुसर्न, बरसीम, चवळी, वाटाणा, वाल, गिनी गवत, पॅरा गवत, सुदान गवत, दशरथ गवत, अंजन गवत, स्टायलो गवत इ.
  • वाळलेला चारा (५ ते ६ किलो) : ज्वारीचा कडबा, मका, बाजरी सरमाड, गव्हाचा तूस, भाताचा पेंढा, वाळलेले गवत, सोयाबीन व तुरीचे काड, उडदाचा पाला, मुगाचा पाला इत्यादी.
  • पशुखाद्य : शरीर पोषणासाठी १ ते १.५ किलो आणि प्रतिलिटर दूध उत्पादनास ४०० ग्रॅम (एकूण ६.५ किलो)
  • चिलेटेड खनिज मिश्रण : ५० ग्रॅम प्रतिदिन.

संतुलित पशुखाद्य बनविण्याचे तंत्र : प्रमाण १०० किलोसाठी)
दुग्धोत्पादनामध्ये जादा खर्च हा पशुआहारावर होतो. पशुखाद्यामध्ये मका, ज्वारी, बाजरी, डाळींच्या चुणी तसेच सरकी पेंड, सोयाबीन पेंड, भुईमूग पेंड, गव्हाचा किंवा तांदळाचा कोंडा यांचा योग्य प्रमाणात वापर करून पशुखाद्य तयार करता येते.

मका भरडा.......३५ किलो
शेंगदाणा पेंड.....२८ किलो
टरफले/भुसा(गहू,हरभरा,डाळी,भात).....३४ किलो
खनिज मिश्रण.....२ किलो
मीठ.....१ किलो

हिरव्या चाऱ्याचे महत्त्व 

  • चारा चवदार असल्यामुळे जनावरे आवडीने खातात.
  • द्विदल चाऱ्यामधून खनिजे व प्रथिनांचा पुरवठा होतो.
  •  जनावरांच्या शरीरात जीवनसत्त्व ‘अ ’(कॅरोटीन) पुरवठा होऊन रातांधळेपणा टाळण्यास मदत होते. त्वचा सतेज व उत्तम राहते.
  • जनावरांच्या आहारात हिरव्या चाऱ्यासोबतच वाळलेला चारा समावेश करणे आवश्यक आहे. ज्यामुळे त्यांना लागणाऱ्या पोषक घटकांची कमतरता भरून निघते.

- डॉ. सागर जाधव, ९००४३६१७८४
(पशूपोषण शास्त्र विभाग, बारामती ॲग्रो लिमिटेड,बारामती,जि.पुणे)


इतर कृषिपूरक
कुक्कुटपालनासाठी शास्त्रोक्त पद्धतीचे...आहाराच्या दृष्टीने विचार केला तर कोंबड्याच्या...
शोभिवंत मत्स्यपालन व्यवसायामध्ये संधी...शोभिवंत मत्स्यपालन व्यवसाय जागतिक स्तरावर वेगाने...
पशुआहारात तंतुमय पदार्थांचे महत्त्वपशूआहारातील तंतुमय पदार्थांमुळे जनावरांच्या...
शेळ्यांमधील सांसर्गिक प्लुरोन्युमोनियाज्या भागामध्ये जास्त पाऊस पडतो, कोंदट व दमट...
हिवाळ्यातील कोंबड्यांचे व्यवस्थापनकोंबड्यामध्ये विषाणूजन्य, जिवाणूजन्य, प्रजीवजन्य...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील थायलेरिओसिसरोगग्रस्त जनावरांना गोचीड रक्त शोषण्यासाठी चावतात...
शेळ्या, मेंढ्यांमधील अगॅलेक्शियाअगॅलेक्शिया आजारामुळे शेळ्या, मेंढ्यांचे दूध देणे...
मत्स्यपालनामध्ये खाद्याचा योग्य वापर...माशांच्या वाढीसाठी सकस व प्रथिनयुक्त आहाराची गरज...
टाळा जनावरांची विषबाधा...​ज्वारीच्या कोवळ्या धाटांची विषबाधा जनावरांनी...
संकल्प करूया देशी गोवंश संवर्धनाचा...सुजाण पिढीने आपल्या देशी गोवंशाचे माहात्म्य...
मूल्यवर्धित चारानिर्मिती तंत्रपावसाळ्यानंतर कोकणात हिरव्या चाऱ्याची टंचाई असते...
कालवडीतील प्रजनन संस्थेचे महत्त्व..अधिक दुग्धोत्पादनाकरिता दुधाळ जनावरांतील विशेषतः...
जाणून घ्या शोभिवंत माशांना बाजारपेठेत...भारतामध्ये शोभिवंत मासे संवर्धन आणि पालनासाठी...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपाययोजनाशेतीकामामध्ये बैलांकडून जास्त प्रमाणात काम करून...
लाळ्या खुरकूत आजाराचा वाढतोय प्रसारज्या जनावरांच्या पायाच्या खुरी दुभंगलेल्या आहेत,...
आजार टाळण्यासाठी वेळीच लसीकरण गरजेचे...जनावरांतील औषधोपचारापेक्षा लसीकरणाचा खर्च कमी आहे...
कार्प माशांच्या बीजांचे संगोपनमाशांचे निरंतर उत्पादन वाढविण्यासाठी योग्य...
गाईसाठी योग्य आकारमानाचा गोठागोठ्यामध्ये जनावरांसाठी साधारणपणे किती जागा असावी...
गाई,म्हशींच्या संक्रमण काळातील आहार...संक्रमण काळ हा दुभत्या जनावरांच्या आयुष्यातील...
रेबीज बद्दल जागरूक रहा रेबीज हा उष्ण रक्ताच्या प्राण्यांचा, विषाणूद्वारे...