agricultural news in marathi Let's resolve to raise native cattle ... | Agrowon

संकल्प करूया देशी गोवंश संवर्धनाचा...

डॉ. प्रवीण बनकर, डॉ. स्नेहल पाटील
सोमवार, 1 नोव्हेंबर 2021

सुजाण पिढीने आपल्या देशी गोवंशाचे माहात्म्य जबाबदारीपूर्वक समजून घेतले पाहिजे. यासाठी वसुबारस सणाचे औचित्य साधून देशी गोवंशाचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने संवर्धन करण्याचा संकल्प करूयात.
 

सुजाण पिढीने आपल्या देशी गोवंशाचे माहात्म्य जबाबदारीपूर्वक समजून घेतले पाहिजे. यासाठी वसुबारस सणाचे औचित्य साधून देशी गोवंशाचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने संवर्धन करण्याचा संकल्प करूयात.

सांस्कृतिक, लोकजीवन, अर्थकारण आणि समाजकारणातील पशुधनाचे अनन्यसाधारण महत्त्व लक्षात घेता भारतातील विविध उत्सव, परंपरांच्या माध्यमातून पशुधनाच्या योगदानाची कृतज्ञतापूर्वक दाखल घेतली जाते. शेतकरी बांधवांचा सखा बैलांच्या प्रति आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी पोळा साजरा केला जातो, तसाच गायीचे पावित्र्य आणि महत्त्व उत्सवपूर्वक व्यक्त करण्यासाठी गोवत्स द्वादशी म्हणजेच वसुबारस हा उत्सव साजरा करण्यात येतो. यादिवशी गोधनाची पूजा करतात.

अर्थकारणात गोवंश महत्त्वाचा 
भारतीय अर्थकारणामध्ये प्राचीन काळापासून गोधनाचे दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ निर्मिती, पंचगव्य, शेणखत इत्यादी माध्यमांतून भरीव योगदान राहिले आहे. ‘देशी गोवंश’ हा केवळ सांस्कृतिक अस्मिता नसून भारतातील सुमारे सर्वच भागात विपुल प्रमाणात आढळून येणारे लोकप्रिय पशुधन आहे. मात्र काळाच्या ओघात, विविध परकीय राजवटीच्या माध्यमातून भारतात विदेशी गोवंशाने शिरकाव केला. श्‍वेत क्रांती म्हणजेच विक्रमी दूध उत्पादनात भारताने स्वातंत्र्योत्तर काळात मारलेली मजल नक्कीच कौतुकास्पद ठरते, परंतु संकरीकरणास शास्त्रीय बाजूने नीटसे समजून न घेतल्याने गल्लत झाली. अधिकाअधिक दूध उत्पादनाच्या हव्यासापोटी विदेशी गोवंशाच्या दुधाळ गुणधर्मावर पशुपालक भाळून गेला, मात्र गोठ्यातील देशी वंशाच्या गोधनाची अंगभूत रोगप्रतिकारक्षमता, किमान परिस्थितीत कमाल व माफक उत्पादनक्षमता, पर्यावरण अनुकूलता अशा महत्त्वपूर्ण बाबींचा सोईस्कर विसर पडला. आपल्या भागातील पशुधनाचे उत्पादक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म माहिती नसल्याने किंवा न उलगडल्याने पुढील पिढीस हा वारसा सुपूर्द करताना आपण बहुमोल गोधनास ‘गावरान किंवा गावठी’ म्हणत दुर्लक्ष झाले. तथापि, आताच्या सुजाण पिढीने आपल्या देशी गोवंशाचे माहात्म्य जबाबदारीपूर्वक समजून घेतले पाहिजे. यासाठी वसुबारस सणाचे औचित्य साधून देशी गोवंशाचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने संवर्धन करण्याचा संकल्प करूयात.

भारतीय गोवंशाचे संवर्धन 
भारतीय गोवंशाला स्थानिक हवामानात अनुकूलरीत्या जुळवून घेण्याची विलक्षण शक्ती निसर्गाने प्रदान केली आहे. याशिवाय सकस दूध देण्याची क्षमता, निकृष्ट दर्जाचा चारा पचविण्याची क्षमता, काही रोगाविरुद्ध प्रतिकार क्षमता यांसारखे गुणधर्म देशी गोवंशामध्ये आहेत. देशातील एकूण ५० गोवंशापैकी महाराष्ट्रात मुख्यतः देवणी, डांगी, गवळाऊ, खिल्लार, लाल कंधारी आणि कोकण कपिला या सहा जाती आढळतात.

देवणी
दूध आणि शेतीकाम या दुहेरी हेतूने मराठवाड्यातील लातूर जिल्हा परिसरात प्रामुख्याने आढळणारा गोवंश म्हणजे देवणी. माफक उंची, मध्यम बांधा, बांधेसूद शरीरयष्टी असलेला देवणी गोवंश रंगाने पांढरा असून काळ्या रंगांच्या ठिपक्यांवरून वानेरा, बालंक्या आणि शेवरा अशा उपजाती आढळतात. देवणी वळू राष्ट्रीय पशू स्पर्धेत अनेकदा विजयी झाले आहेत.

डांगी
महाराष्ट्र-गुजरात लगतच्या पश्चिम घाटातील डांगी गोवंश भातशेतीच्या कामासाठी उपयुक्त आहे. पांढऱ्याशुभ्र रंगावर लाल व काळे डाग असलेला डांगी गोवंश मध्यम आकाराचा आहे. कातडीतून तेलकट स्राव पाझरत असल्याने गोवंशाचे जोरदार पावसापासून नैसर्गिक संरक्षण होते.

गवळाऊ
दूध आणि शेतीकामासाठी आर्वी, गौळणी अशा नावाने परिचित गवळाऊ हा विदर्भातील प्रमुख गोवंश. वर्धा हे गवळाऊ गोवंशाचे माहेरघर. मध्य प्रदेशातील बालाघाट, छिंदवाडा, दुर्ग, राजनांदगाव या लगतच्या प्रदेशात देखील हा गोवंश दिसतो. हा गोवंश हलक्या बांध्याचा, लांबट आणि पांढऱ्या व राखाडी रंगाचा आहे. डोके लांब व निमुळते व फुगीर, रोमन प्रकारचे नाक, बदामी आकाराचे डोळे, मध्यम आकाराचे उंच कान, पूर्ण विकसित वशिंड, पायाच्या घोट्यापर्यंत पोचणारी लांबलचक शेपटी ही प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

लाल कंधारी
लाखलबुंदा नावाने स्थानिक भागात परिचित असा हा लाल कंधारी हा प्रमुख गोवंश. नांदेड सोबतच लातूर, हिंगोली, परभणी, बीड या भागांतही लाल कंधारी गोवंश आढळतो. मध्यम आकार, रेखीव शरीर, लाल तांबडा रंग, भव्य फुगीर कपाळ, लोंबते कान, डोळ्यांभोवती चमकदार काजळी, मध्यम आकाराची वक्राकार शिंगे (बोथट), काळी खुरे, लहान कास असते. हा चपळ गोवंश आहे.

खिल्लार
हा चपळ आणि उत्तम भारवाहक गोवंश आहे. कोल्हापूर, सोलापूर, पुणे, सांगली आणि सातारा जिल्हा तसेच लगतच्या कर्नाटकातील बेळगाव, विजापूर आणि धारवाड भागांत हा गोवंश आढळतो. राखाडी- पांढरा रंग, क्वचित चेहऱ्यावर ठिपके दिसून येतात. कपाळावर शिंगांपासून नाकपुड्यापर्यंत खाच दिसत असल्याने कपाळ फुगीर दिसते. लांबट तोंड, टोकदार काळ्या नाकपुड्या (क्वचित गुलाबी), लांबट डोळे, लांबलचक मागे वळून पुढे वरच्या दिशेने आलेली टोकदार शिंगे, मजबूत वशिंड, काळी खुरे, मऊसर त्वचा तुकतुकीत असते. आखीव व रेखीव, उंचीपुरी, चपळ, बांध्याची भक्कम शरीरयष्टीची खिल्लार बैल अथकपणे ओझे वाहून नेऊ शकतात. बैलजोड्या शेतीकामास उत्तम असल्याने बाजारात चांगली मागणी आणि किंमत असते.

कोकण कपिला
समुद्र किनाऱ्यालगतच्या दमट हवामानास अनुकूल असलेला गोवंश. ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, पालघर जिल्हा आणि पश्चिम घाटात हा गोवंश दिसतो. तांबड्या विटकरी आणि राखाडी काळ्या रंगाची जनावरे इतरही मिश्र रंगसंगतीत आढळतात. लहान ते मध्यम आकारमान, सुडौल शरीररचना, सरळ समांतर कान व कपाळ याचबरोबर पापण्या, नाकपुड्या, खुरे, शेपटीचा गोंडा इत्यादी काळ्या रंगात दिसतो. विषम हवामानात, डोंगराळ भागात शेती आणि ओझे वाहतुकीसाठी हा गोवंश लघू व मध्यम शेतकऱ्यांना रोजगाराचे महत्त्वाचे साधन आहे.

लुप्त होणारे गोवंश
उत्तर महाराष्ट्रातील सोनखेडी गोवंश किंवा विदर्भातील कठाणी, उमरडा, खामगांवी नावाने लोकपरिचित असलेले स्थानिक गोवंशाकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे.

परराज्यांतील दुधाळ गोवंश 
गुजरातमधील गीर, मध्य प्रदेशातील निमारी आणि माळवी, कर्नाटकातील कृष्णाखोरी सारखा देशी गोवंश महाराष्ट्रातही दिसतो. राज्यातील पशुपालक दुधाळ जाती म्हणून राष्ट्रीय मान्यता असलेल्या गीर (गुजरात), साहिवाल व लाल सिंधी (पंजाब) आणि थारपारकर (राजस्थान) या गाईंचे संवर्धन करत आहेत.

पशुपैदासकार संघटना महत्त्वाच्या 
केरळ राज्यात नामशेष होत चाललेल्या वेचुर गोवंश संवर्धनासाठी वेचुर संवर्धन ट्रस्ट, केरळ स्थानिक गोपैदासकार संघटना कार्यरत आहे. याचबरोबरीने कर्नाटक राज्यात कासारगोड ड्वार्फ काँझर्व्हेशन सोसायटी, वाडकरा गोसंवर्धन ट्रस्ट सारख्या संस्था स्थानिक गोवंशाचे संवर्धन करत आहेत.

महाराष्ट्रात गवळाऊ, देवणी गोवंशाचे पशुपैदासकार संघटनेच्या माध्यमातून चांगले संवर्धन होत आहे. कोकण कपिला, डांगी गोवंश संवर्धनासाठी पशुपालकांनी प्रयत्न सुरू केले आहेत. प्रत्येक भागात स्थानिक गोधन संवर्धनासाठी सक्षम पशुपैदासकास संघटनांची लोकसहभागातून उभारणी ही काळाची गरज आहे.

- डॉ. प्रवीण बनकर, ९९६०९८६४२९
(सहायक प्राध्यापक, पशुआनुवांशिकी व पैदास शास्त्र विभाग, स्नातकोत्तर पशुवैद्यक व पशुविज्ञान संस्था, अकोला)


इतर कृषिपूरक
गावरान कि ब्रॉयलर चवीला कोण जबरदस्त?कोंबडीची पचनसंस्था कशी कार्य करते. तुम्ही कोंबडी...
थंडीत खा अंडी रोज सकाळी उठल्यावर कसला नाष्टा करावा जो कि...
शेळ्यांना द्या सुबाभुळचा चारा शेळ्यांच्या आहारात ४०% सुबाभळीचा वापर करावा....
शेळ्यांसाठी शेंगवर्गीय चारा पिक शेळ्यांचा सर्वांत आवडता आहार म्हणजे झाडाचा पाला....
खायला कोणती अंडी चांगली?तुम्ही अंडी खाल्लीत का ? कोणती खायची? गावरान अंडी...
जनावरांमध्ये अचानक गर्भपात का होतो?या रोगाचा प्रसार प्रामुख्याने गवत, पिण्याचे पाणी...
जनावरांचे उत्पादन कसे वाढेल?दुग्ध व्यवसाय फायदेशीर होण्यासाठी जनावरांची...
गायीचे मायांग तिरके का होते?गाय किंवा म्हैस माजावर आल्यानंतर सोट टाकण्याचे...
हिरव्या चाऱ्यासाठी नेपिअर लागवड तंत्रसंकरित नेपिअर या चारा पिकाच्या फुले जयवंत, यशवंत...
जातिवंत कालवड पैदाशीसाठी आधुनिक प्रजनन...आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर गरज असेल तेव्हाच पूर्ण...
शेळ्या-मेंढ्यातील अतिसंसर्गजन्य पीपीआर...पीपीआर म्हणजे पेस्टी-डेस पेटीटस रुमीनन्ट्स....
बहुवार्षिक नेपियर गवत पशुपालन व्यवसायात ६० ते ७० % खर्च हा आहार...
गाय निगेटीव्ह एनर्जीमध्ये का जाते?आपल्या गोठ्यातील जनावरांचे संगोपन करत असताना...
संवर्धनयोग्य रंगीत माशांचे प्रकार...शोभिवंत माशांचे विविध प्रकारे वर्गीकरण करण्यात...
गायी-म्हशीमध्ये गर्भपाताची समस्यासंसर्गिक गर्भपात हा एक जीवाणूजन्य रोग असून त्याचा...
खुडूक कोंबडी कशी ओळखावी?अंडी उत्पादन देणाऱ्या कोंबड्या वर्षभरात साधारणतः...
शेतकरी बापाचा शेतकरी पोरगा; 'आयटी'ची...वृत्तसंस्था - जम्मूतील तरुणांना रोजगार देण्यासाठी...
स्टार्टर, ग्रोवर आणि फिनिशर म्हणजे काय? कोंबडीच्या वयानुसार त्यांच्या खाद्यात बदल करावा...
सुप्तअवस्थेतील कासदाह कसा ओळखाल? दुग्धव्यवसायातील सर्वात खर्चिक आजार म्हणजे कासदाह...
जनावरांमध्ये प्रतिजैविकांचा करा योग्य...योग्य प्रमाणात आणि विशिष्ट कालावधीत...