agricultural news in marathi Orchards, intercropping commercial farming | Agrowon

फळबागा, आंतरपिकांतून व्यावसायिक शेती

गणेश कोरे 
मंगळवार, 30 मार्च 2021

बीड जिल्ह्यातून पुणे येथे शिक्षणासाठी येऊन कर सल्लागाराचा व्यवसाय उभारत सज्जन पंडितराव देशमुख यांनी पुणे जिल्ह्यातील खडकी (ता..दौंड) येथे १२० एकरांत फळबाग केंद्रित शेतीचा विस्तार केला आहे. त्यात आंतरपीक पध्दतीचा खुबीने वापर करीत उत्पन्नवाढीचे गणित जमवले आहे.
 

बीड जिल्ह्यातून पुणे येथे शिक्षणासाठी येऊन कर सल्लागाराचा व्यवसाय उभारत सज्जन पंडितराव देशमुख यांनी पुणे जिल्ह्यातील खडकी (ता..दौंड) येथे १२० एकरांत फळबाग केंद्रित शेतीचा विस्तार केला आहे. त्यात आंतरपीक पध्दतीचा खुबीने वापर करीत उत्पन्नवाढीचे गणित जमवले आहे.

बीड जिल्ह्यातील वरपगांव (ता.केज) येथील सज्जन देशमुख यांची १० एकर शेती दुष्काळी होती. पुण्यात त्यांनी शिक्षणासाठी येण्याचा निर्णय घेतला. साधारण ३५ वर्षांपूर्वीचा हा काळ. शिक्षणानंतर कर सल्लागार म्हणून कामास सुरवात केली. व्यवसायात चढ उतार पाहिल्यानंतर काही वर्षांनी व्यवसायात जम बसला. पुण्यात ते स्थायिक झाले. शेतकरी असलेल्या आई वडिलांनी देखील आपल्याकडे राहावे अशी सज्जन यांची इच्छा होती. त्यादृष्टीने पुणे परिसरातच शेती घ्यावी असा विचार त्यांनी केला.

पुणे परिसरात शेती 
व्यवसायाच्या निमित्ताने विविध व्यक्तींशी संपर्क यायचा. त्यातूनच दौंड येथील खडकी गावात ३० एकर माळरान खरेदी केले. या ठिकाणी पाण्याची सोय नव्हती. सर्व शेती खडकाळ होती. मात्र या ठिकाणाजवळून कालवा जात असल्याने भविष्यात पाण्याची सोय होऊ शकते या उद्देशाने शेती खरेदी केली. ती विकसित करण्यास सुरवात केली. एक पांरपारिक वापरात नसलेली विहीर होती. ती देखील कार्यक्षम केली. केलेल्या गुंतवणुकीतून पहिल्या दोन वर्षांत चार एकर ऊस घेतला. त्या आत्मविश्‍वासावर तसेच स्थानिक शेतकरी आणि कृषी सेवा केंद्र चालकांसोबत केलेल्या चर्चेतून व्यावसायिक पिकांच्या शेतीस सुरवात केली. टप्पाटप्पाने केळी, डाळिंब ही पिके घेतली. सुमारे आठ वर्षांनी सध्याच्या शेतीला लागून असणारी ४०  एकर शेती खरेदी केली. नव्याने खरेदी केलेली जमीन  विकसित केल्यानंतर २०१५ मध्ये फळबागांवर लक्ष केंद्रित केले. 

सध्याची फळबाग दृष्टीक्षेपात 

  • केशर आंबा- २० एकर  
  • आंब्याच्या दोन झाडांतील १६ फुटांमध्ये सीताफळ, आठ फुटांवर टोमॅटो
  • चिकू-  ४ एकर 
  • आंब्यात शेवगा, सीताफळात शेवगा   
  •  लिंबू- २२ एकर  
  • पेरू- ५ एकर, त्यात टोमॅटो    
  • आंब्यात सीताफळ, कलिंगड  

विविध प्रयत्न 
 केवळ मुख्य पिकांवर अवलंबून न राहता मधल्या जागांमध्ये विविध आंतरपिकांचे प्रयोग सुरु केले. यामध्ये १० एकरांत केळीत कलिंगड घेण्याचा प्रयोग २०१७ मध्ये केला. यातून कलिंगड व केळीतून काही लाख रूपयांचे उत्पन्न मिळाले. या यशानंतर मग विविध आंतरपिके पध्दतीचा वापर सुरू केला. आता दोन वर्षांपासून बाराही महिने टोमॅटो घेतला जात आहे. सहा एकर कांदा देखील असतो. काही मुख्य पिकांचे उत्पादन अलीकडेच सुरू झाले आहे. आंब्याचे पाच एकरांत मागील हंगामात २० टन उत्पादन घेतले. शेवग्याचे एकरी पाच टनांपर्यंत उत्पादन मिळत आहे. बांधावर सुमारे तीन हजारांपर्यंत नारळाची झाडे लावली आहेत. यामधील सुमारे ५०० झाडांचे उत्पादन सुरु झाले आहे. प्रति नारळाची १५ रुपयांप्रमाणे विक्री होते.   

दहा कुटुंबांना रोजगार 
देशमुख यांनी गावाकडील काहीजणांना टप्पाटप्याने आपल्या दौंड येथील शेतीत आणले. त्यातून १० कुटुंबातील सुमारे ५० जणांना रोजगार मिळाला आहे. अनेक वर्षांपासून ते येथे कार्यरत असल्याने मालक व कर्मचारी यांच्यात वेगळा स्नेह तयार झाला आहे. आपल्या शेतीच्या विस्तारात या कर्मचाऱ्यांचा महत्त्वाचा वाटा असल्याचे देशमुख सांगतात.  

पाणी व्यवस्थापन 
पाच विहीरी आणि तीन बोअरवेल्स आहेत. शेतातून खडकवासला धरणाचा कालवा गेला असल्याने त्याची दोन आवर्तने मिळतात. संपूर्ण १२० एकरांत ठिबक सिंचन आहे. पाण्याचा शाश्‍वत साठा म्हणून पाच एकरांवर शेततळे खोदण्याचे काम सुरु आहे. यासाठी एक किलोमीटर लांबीची पाइपलाइन खोदण्यात आली आहे.  विविध क्षेत्रांतील विहिरींमध्ये पाणी सोडण्यात आले आहे. पुढील पावसाळ्यात तळे पूर्ण क्षमतेने  भरण्याचे नियोजन आहे. त्यात मत्स्यपालनाचेही नियोजन आहे. 

पपईत झेंडूचे आंतरपीक 
सुरवातीला शेती घेतल्यानंतर पहिल्या टप्प्यात १० एकरांवर पपईची  लागवड केली होती. मात्र हा पहिलाच अनुभव असल्याने विषाणूजन्य रोगाचा प्रादुर्भाव झाला. तो नियंत्रणात आणणे कठीण झाल्याने पपईचे मोठे नुकसान झाले. आता एकूणच कीड नियंत्रणाच्या दृष्टीने पपईच्या दोन्ही बाजूंनी झेंडू या सापळा पिकाची लागवड केली आहे. फुलांचे अतिरिक्त आर्थिक उत्पन्नही मिळाले. 

६५ गीर गायींचा मुक्त संचार गोठा 
 माती सुपीक करण्यासाठी देशी शेण आणि गोमूत्र मुबलक प्रमाणात उपलब्ध व्हावे यासाठी ६५ गायींचे संगोपन करण्यात येत आहे. त्यासाठी मुक्तसंचार गोठा उभारण्यात आला आहे. रासायनिक खतांचा कमीतकमी वापर करून शेणखत, जीवामृत, स्लरी यांचा वापर करण्यावर अधिक भर आहे. दररोज दीड ट्रॉलीपर्यंत शेणखत उपलब्ध होते. भविष्यात संपूर्ण शेती रसायनमुक्त करण्याचे प्रयत्न असल्याचे देशमुख सांगतात. सध्या उपलब्ध दुधापासून तूपनिर्मिती करून किलोला २५०० रुपये दराने विक्री होते. 

लहरी हवामानामुळे शेती बेभरवशाची झाली आहे. अशा परिस्थितीत एका पिकावर अवलंबून न राहता आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करणे गरजेचे झाले आहे. भविष्यात शेतकऱ्यांसाठी मार्गदर्शक म्हणून एकात्मिक सेंद्रिय शेती माहिती केंद्र उभारण्याचे नियोजन आहे. 
-  सज्जन देशमुख, ९८२२०९३५५५


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
तीन पूरक व्यवसायांचा शेतीला भक्कम आधारखरपुडी (ता.. जि.जालना ) येथील अल्पभूधारक शेतकरी...
संत्रा प्रक्रियेतून शेतकरी कंपनीची...वरुड (जि. अमरावती) येथील श्रमजीवी नागपुरी संत्रा...
पीक बदलातून शेती झाली किफायतशीरनांदोस (ता.मालवण,जि.सिंधुदुर्ग) गावातील...
धान्य प्रक्रियेतून ‘संत तेजस्वी’ ची...शेतकरी गटापासून वाटचाल करीत देऊळगावमाळी (जि....
आठवडी बाजारांचे नेटवर्क उभारत यशस्वी...पुणे येथील नरेंद्र पवार व चार मित्रांनी एकत्र...
उन्हाळी काकडीने उंचावले धामणखेलचे...बाजारपेठेची मागणी ओळखून धामणखेल (ता. जुन्नर. जि....
गाजराने दिले उत्पन्नासह चाराहीनगर जिल्ह्यात अकोल तालुक्यातील गणोरे येथील...
व्यावसायिक दृष्टिकोनातून घडवली...नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी तालुक्यातील भात उत्पादक...
अल्पभूधारकांसाठी कमी खर्चातील रायपनिंग...तळसंदे (जि. कोल्हापूर) येथील डॉ. डी.वाय. पाटील...
शेतकरी गट ते कंपनी उभारली प्रगतीची गुढीशेतकऱ्यांसाठी अल्प दरात विविध अवजारे उपलब्ध...
जिरॅनियम तेलनिर्मिती, करार शेतीतून...देहरे (ता. जि. नगर) येथील वैभव विक्रम काळे या...
कांदा, कलिंगड पिकातून बसवले आर्थिक गणितकरडे (ता. शिरूर, जि. पुणे) येथील भाऊसाहेब बाळकू...
शिक्षकाची प्रयोगशील शेती ठरतेय फायद्याचीआश्रम शाळेत गेल्या २३ वर्षांपासून शिकविणारे सहायक...
बचत गटांना पूरक उद्योगांची साथपारंपरिक शेतीवर अवलंबून न राहता उमेद अभियानाच्या...
तळलेले गरे, फणसाची फ्रोझन भाजी, फणसाचे...फणस हे कोकणातील महत्त्वाचे मात्र दुर्लक्षित पीक...
फुलशेतीतून सुखाचा बहर जिद्द, चिकाटी, मेहनत, ज्ञान व व्यावसायिक...
म्यानमारी शेतकऱ्याची जीवनदायिनी : इरावडीइरावडी ही म्यानमारमधील सर्वांत मोठी आणि देशातील...
ओल्या काजूगरासाठी प्रसिद्ध कुणकवणसिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकवण (ता. देवगड) हे गाव...
माळरानावर फळबागांतून समृद्धीरांजणगाव देवी (ता. नेवासा, जि. नगर) येथील संयुक्त...
प्रयत्नवाद, उद्योगी वृत्तीने उंचावले...पणज (जि. अकोला) येथील अनिल रामकृष्ण रोकडे यांनी...