agricultural news in marathi Rhizobium biofertilizers for dicotyledonous crops | Agrowon

द्विदल पिकांसाठी रायझोबिअम जीवाणू संवर्धक

डॉ.श्रद्धा वाबळे,  डॉ. एस. एन. हसबनीस
मंगळवार, 21 सप्टेंबर 2021

पेरणीपूर्वी  बीजप्रक्रिया करण्यासाठी रायझोबिअम जीवाणूचे ठराविक गटातीलच जिवाणू संवर्धक संबंधित पिकांसाठी वापरावे.पेरणीच्या एक तास अगोदर अशी बीजप्रक्रिया करावी.साधारणत: १० ते १२ किलो बियाण्यासाठी २५० ग्रॅम किंवा मिलि रायझोबिअम जिवाणू संवर्धक पुरेसे होते. 

पेरणीपूर्वी  बीजप्रक्रिया करण्यासाठी रायझोबिअम जीवाणूचे ठराविक गटातीलच जिवाणू संवर्धक संबंधित पिकांसाठी वापरावे.पेरणीच्या एक तास अगोदर अशी बीजप्रक्रिया करावी.साधारणत: १० ते १२ किलो बियाण्यासाठी २५० ग्रॅम किंवा मिलि रायझोबिअम जिवाणू संवर्धक पुरेसे होते. 

रब्बी पेरणीचा हंगाम जवळ आला आहे. रब्बी हंगामात हरभरा,वाटाणा लागवड केली जाते.  द्विदल पिकांच्या मुळांवरती गाठी असतात. या गाठींमध्ये  रायझोबिअम जिवाणू असतात.वातावरणामध्ये नत्राचे प्रमाण विपुल (७८ टक्के) आहे. नत्र हा सर्वच पिकांच्या वाढीसाठी अत्यावश्यक घटक,पण हाच विपुल नत्र पिकांना सरळपणे घेता येत नाही. रायझोबिअम हे जिवाणू हवेतील नत्र स्थिर करून गाठी असलेल्या पिकांना उपलब्ध करून देतात.

रायझोबिअम जिवाणू संवर्धक हे फक्त शेंगवर्गीय पिकासाठी वापरावे.एकाच प्रकारचे रायझोबिअम जिवाणू संवर्धक हे सर्वच शेंगवर्गीय पिकांना उपयोगी पडत नाहीत.विशिष्ट गटाचे रायझोबिअम जिवाणू ठराविक शेंगवर्गीय द्विदल पिकांच्या मुळावर ग्रंथी (गाठी) तयार करतात. नत्र स्थिरीकरणाचे कार्य करतात. त्यामुळे या गटानुसारच द्रवरूप किंवा घनरूप रायझोबिअमचा वापर करावा.

संवर्धक वापरावयाची पद्धत

  • पेरणीपूर्वी  बीजप्रक्रिया करण्यासाठी रायझोबिअम जीवाणूचे ठराविक गटातीलच जिवाणू संवर्धक संबंधित पिकांसाठी वापरावे.पेरणीच्या एक तास अगोदर अशी बीजप्रक्रिया करावी.साधारणत: १० ते १२ किलो बियाण्यासाठी २५० ग्रॅम किंवा मिलि रायझोबिअम जिवाणू संवर्धक पुरेसे होते. 
  • जिवाणू संवर्धक पुरेशा पाण्यामध्ये मिसळून त्याचे द्रावण तयार करावे. हे द्रावण बियाण्यावर  शिंपडून नंतर हाताने हळूवारपणे बियाण्यास अशा पद्धतीने लावावे की, जेणेकरून जिवाणू खताचा लेप बियाण्यावर समप्रमाणात बसेल. बियाण्याचा पृष्ठभाग खराब होणार नाही.जिवाणू खत लावलेले बियाणे त्यानंतर स्वच्छ किलतानावर सावलीत सुकवून लगेच पेरणी करावी.
  • ज्या शेतकऱ्यांना रासायनिक कीडनाशक किंवा बुरशीनाशकांची बीज प्रक्रिया करायची आहे, त्यांनी अगोदर रासायनिक बीजप्रक्रिया करावी. त्यानंतर जिवाणूंची बीज प्रक्रिया पेरणी अगोदर करावी.
  • रायझोबिअम जिवाणूसोबत स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू आणि पालाश विरघळवणाऱ्या करणाऱ्या जिवाणूंची बीज प्रक्रिया केली तर जास्त फायदेशीर ठरते.

 

रायझोबिअम जिवाणू खतांचा गट     या पिकासाठी उपयुक्त 
चवळी      चवळी, भुईमूग, तूर, मूग, उडीद, वाल, मटकी, गवार, ताग, धैचा, कुलथी, इ.
हरभरा गट   हरभरा
वाटाणा गट   वाटाणा, मसूर.
घेवडा गट   फ्रेंचबीन, लाईमा बीन, श्रावण घेवडा व इतर घेवडे 
 सोयाबीन गट सोयाबीन
अल्फा-अल्फा गट मेथी ,लसूणघास
बरसीम गट बरसीम.

 
रायझोबिअम जिवाणू संवर्धकाचे फायदे 

  • बियाण्याची उगवण लवकर व चांगली होते.
  • जिवाणू संवर्धकाच्या वापरामुळे पिकास नत्राचा सतत पुरवठा होत असल्याने रोपावस्थेपासूनच  पिकाची जोमदार वाढ होते.
  • पिकांची रोग प्रतिकारक शक्ती वाढते.
  • जमिनीतील कर्ब : नत्राचे प्रमाण समतोल राखून जमिनीचा पोत सुधारतो.
  • रासायनिक नत्र खताची २० ते २५ टक्के बचत होते.
  • द्विदल पिकांचे उत्पन्न १५ ते २० टक्क्यांनी वाढते.
  • दुबार पिकास चांगला फायदा होतो.

- श्रीमती. एस. आर. सालके,  ९०४९६४६७६३
- डॉ.श्रद्धा वाबळे,  ७८८८०३९२२४
- डॉ. एस. एन. हसबनीस,  ७५८८०३४०६८ (कृषी महाविद्यालय, पुणे)


इतर कृषी सल्ला
ड्रॅगनच्या विळख्यातला ‘टोनले साप’एखादं भक्ष्य खाऊन फुगलेल्या सापाप्रमाणं दिसणारं ‘...
वनशेतीमध्ये चिंच लागवडकोरडवाहू शेतीमध्ये चिंच लागवड करताना जमिनीची निवड...
असे करा कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळीचे...सध्या कपाशीचे पीक बोंडे धरण्याच्या किंवा धरलेल्या...
पूर्वहंगामी उसासाठी एकात्मिक अन्नद्रव्येएक टन ऊस उत्पादनासाठी १.२५ ते १.५० किलो नत्र, ०....
द्राक्ष बागेत पावसाळी स्थितीमुळे...गेल्या आठवड्यात बऱ्याच ठिकाणी पाऊस झाला. काही...
मृग बहार डाळिंब बागेसाठी नियोजनमृग-बहार (i) मे-जून बहार नियमन (ii) उशिरा मृग...
रोपवाटिका व्यवस्थापनात स्वच्छता, निचरा...रोपवाटिकेमध्ये उत्तम दर्जाच्या कलम काडीइतकेच...
भाजीपाला पिकांचे सुधारित व्यवस्थापनकोकण विभागात पावसानंतरच्या ओलाव्यावर कमी कालावधीत...
अल्पभूधारकांची शेती लवचिक बनवाभारतात अल्पभूधारकांचे प्रमाणे ११७ दशलक्ष असून, ते...
पीक संरक्षणासाठी ट्रायकोडर्माचा वापरनिसर्गामध्ये असंख्य परोपजीवी बुरशी असतात. त्यांची...
विदर्भ, मराठवाड्यात पावसाची शक्‍यताकोकण, मध्य महाराष्ट्र, उत्तर महाराष्ट्र, विदर्भ व...
द्रवरूप जिवाणू खते महत्त्वाची...जिवाणू खतांची प्रक्रिया करण्यापूर्वी बियाण्यास...
शेतीमाल प्रक्रिया उद्योगासाठी...गतिशक्ती मास्टर प्लॅन वाहतूक, हाताळणी खर्च कमी...
भेंडीवरील किडींचे एकात्मिक व्यवस्थापनभेंडी पिकाचे रसशोषक किडी व फळ पोखरणाऱ्या अळीच्या...
जाणून घ्या कांदा पिकातील सूक्ष्म...माती परीक्षणानंतर जमिनीमध्ये असलेल्या सूक्ष्म...
सुधारित तंत्राने करा करडई लागवडकरडई हे रब्बी हंगामातील महत्वाचे तेलबिया पीक आहे...
भेटीचे सोने करता आले पाहिजे...भात शेतीमध्ये पाणथळ जागा. या जागाच जल आणि...
मॉन्सून परतीचा प्रवास सुरूच...मॉन्सूनचा परतीचा प्रवास वेगाने सुरू आहे. त्यामुळे...
कृषी सल्ला (कोकण विभाग)हवामान अंदाज  प्रादेशिक हवामान केंद्र,...
कोरडवाहूमध्ये चिंचेची वनशेतीऔषधी गुणांमुळे चिंचेला भारतीय खजूर असे म्हणतात....