agricultural news in marathi success story of ‘Master farmer in vegetable seed production | Page 3 ||| Agrowon

भाजीपाला बीजोत्पादनातील ‘मास्टर’

सोहेल सय्यद 
गुरुवार, 17 जून 2021

जिद्द, हिंमत, अभ्यास, ज्ञान घेण्याची वृत्ती व प्रयोगशीलता हे गुण संजय ताटे (पोखरभोसी, जि..नांदेड) यांनी आत्मसात केले. त्याबळावर नियंत्रित शेती व संकरित भाजीपाला बीजोत्पादनात ते ‘मास्टर’ झाले आहेत.  

जिद्द, हिंमत, अभ्यास, ज्ञान घेण्याची वृत्ती व प्रयोगशीलता हे गुण संजय ताटे (पोखरभोसी, जि..नांदेड) यांनी आत्मसात केले. त्याबळावर नियंत्रित शेती व संकरित भाजीपाला बीजोत्पादनात ते ‘मास्टर’ झाले आहेत. शेतकऱ्यांचे संघटन करून त्यांच्यापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे कसबही त्यांनी मिळवले आहे. 

बेभरवशाचा मॉन्सून, अस्थिर हवामान यामुळे पारंपरिक शेतीचे गणित दरवर्षी बिघडत चालले आहे. मात्र विविध प्रयोगांच्या आधारे नियंत्रित शेती व बीजोत्पादन यातून प्रतिकूलतेला उत्तर शोधण्याचे काम संजय ताटे (पोखरभोसी, ता. लोहा, जि. नांदेड) यांनी केले आहे. संजयराव यांचे चार भावांचे एकूण १८९ सदस्यांचे एकत्रित कुटुंब आहे. ते सर्वांत धाकटे आहेत. त्यांची २२ एकर जमीन आहे. कापूस, सोयाबीन, ज्वारी, हळद, हरभरा, मका अशी हंगामी पिके आहेत. संकरित भाजीपाला बीजोत्पादन हा त्यांच्या परिवाराचा प्रमुख व्यवसाय आहे. बहुतांश सर्व सदस्य शेतीत राबतात. 

जिद्दीचा प्रवास  
सन २००७ मध्ये समस्याग्रस्त शेतीला वैतागून ताटे देऊळगाव राजा (जि. बुलडाणा) येथे आले. तेथे संकरित भाजीपाला बीजोत्पादनाची माहिती मिळाली. बंगळूर येथील भारतीय फलोत्पादन संशोधन संस्था, देऊळगाव राजा, सिंदखेड राजा आदी ठिकाणी भेटी देऊन १५ दिवसांचे बीजोत्पादन प्रशिक्षण घेतले. खासगी कंपन्यांच्या अधिकाऱ्यांच्या संपर्कात राहून २००९ मध्ये मिरचीचा पहिला प्लॉट घेतला. ज्ञान, तळमळ, जिद्द, हिंमत, मेहनत व सातत्य या गुणांच्या आधारे व ११ वर्षांच्या अनुभवाद्वारे आज संकरित भाजीपाला बीजोत्पादनात ताटे यांनी प्रावीण्य प्राप्त केले आहे.

असे आहे बीजोत्पादन

  • सुमारे तीन एकर त्यासाठी क्षेत्र. एक एकरावर शेडनेट. त्यात मिरची व टोमॅटो.  
  • खुल्या शेतात प्रत्येकी १० गुंठ्यात कारले, भेंडी, दुधीभोपळा, दोडका, वांगी. अर्ध्या एकरात कपाशी बीजोत्पादन. 

परागीकरण कला
जुलै-ऑगस्टमध्ये मिरची, टोमॅटोतील परागीभवनासाठी हंगामात ३० ते ४० कुशल मजुरांची दररोज गरज भासते.  ताटे त्यात पारंगत झालेच पण स्थानिक महिला व मजुरांना हे तंत्र शिकवले. आज बीजोत्पादनातील सर्व कामे करण्यात मजूर पारंगत झाले आहेत. त्यांना वर्षभर मजुरी उपलब्ध झाली आहे. वर्षभरात दोन- तीन लाख रुपये त्यावरच खर्च होतात. 

बीजोत्पादनातील महत्त्वाच्या बाबी 

  • ताटे म्हणतात, ‘बीजोत्पादनातून हमी पैसे मिळतात. पारंपरिक पिकांत मशागत, मजुरी खर्च वाढून नफ्याचे प्रमाण कमी झाले आहे.’ 
  • तीन आघाडीच्या कंपन्यांसाठी बीजोत्पादन.
  • उत्पादन खर्च- किमान ६० ते ७० हजार रु.
  • उत्पादित टोमॅटो, मिरची, झुकिनी या बियाण्याची कंपनीच्या माध्यमातून अन्य देशांत निर्यात होते.
  • झुकिनीत तर थंडीच्या हंगामात रात्री एकपासून ते पहाटे चार वाजेपर्यंत कुटुंबातील चार सदस्य सलग आठ दिवस परागीकरण करण्याचे कष्ट उचलतात.   
  • खर्च कमी करण्यावर भर
  • यांत्रिकीकरण, मल्चिंग, ठिबक, नवे तंत्र वापर यातून आंतरमशागत, सिंचन आदींवरील तर शेणखताच्या वापरातून रासायनिक खतांवरील खर्च कमी केला.
  • जमिनीला सेंद्रिय खतांचा पुरवठा व्हावा यासाठी बैलजोडी, गाई-म्हशींचे पालन.
  • बीजोत्पादनासाठी आवश्यक यंत्रे उदा. बिया वेगळे करणारे यंत्र, ड्रायर, बियाणे धुण्यासाठी एचटीपी मोटर टप्प्याटप्प्याने घेतली. 
  • पूर्वी बाभळीच्या काट्यांचा वापर कळी फोडण्यासाठी व्हायचा. आता सुधारित चिमटे वापरून ‘क्रॉसिंग’ केले जाते. त्यातून मजुरांची बचत केली. 
  • कीड नियंत्रणासाठी कडुनिंब व अन्य वनस्पतिजन्य अर्काची फवारणी
  • बीजोत्पादनासाठी पीकनिहाय आवश्यक यंत्रांचा संच.   आवश्यक यंत्रांची उपलब्धता ताटे अन्य शेतकऱ्यांनाही करून देतात.  
  • शेतीतील खर्चाच्या नोंदी नियमित ठेवतात. त्यामुळे ताळेबंद कळून कामाचे प्रभावी नियोजन करता येते. 

 

बीजोत्पादन- (प्रति १० गुंठ्यांत)   दर (रु.) प्रति किलो 
मिरची : १०० किलो  १५ हजार ते ३० हजार (वाणनिहाय) 
वांगे : ८५ किलो  ८५ हजार  
भेंडी : दीड ते दोन क्विंटल    ४० हजार   
टोमॅटो १० ते २५ किलो    १० हजार ते २० हजार

 
   
   

मानसन्मानाचे दिवस आले अंगणी
नवे विचार व कृती यातून प्रगतिशील होऊन ताटे यांच्या कुटुंबात आर्थिक सुबत्ता आली आहे. त्यांच्या शेतीला लातूरचे विभागीय कृषी सहसंचालक तुकाराम जगताप यांनी भेट देऊन सपत्नीक सत्कार केला. जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी (नांदेड) रविशंकर चलवदे यांचे मार्गदर्शन लाभते. शेतकरी, विविध कंपन्यांचे अधिकारी, तज्ज्ञ, नेते शेताला भेटी देतात. यश दारी आले असले तरी नवे ज्ञान मिळवण्याची जिज्ञासा कायम आहे. जे जे चांगले त्याचा स्वीकार ताटे नम्रपणे करतात. कृषी अधिकारी, कृषी विद्यापीठातील शास्त्रज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्राशी त्यांचा नियमित संपर्क असतो. 

कुशल संघटक 

  •  ताटे आता मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत पोहोचले आहेत. 
  •  त्यांच्या प्रेरणेतून गावात १२ ते १४ शेतकऱ्यांनी उभारले शेडनेट. कंपन्यांसाठी बीजोत्पादन.
  • ताटे यांना तीस गुंठे शेडनेटसाठी राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानांतर्गत साडेसात लाख रुपये अनुदान.
  • सुमारे २५ जणांचा ताटे यांनी गट तयार केला. शेडनेट असलेले १०० पेक्षा अधिक तर खुल्या प्लॉटमध्ये उत्पादन करणारे एक हजारांपेक्षा जास्त शेतकरी त्यांच्याशी जोडले आहेत.

- संजय बापूराव ताटे  ९७६३६३९३२१
सोहेल सय्यद  ९७६६८३४४०५
(लेखक लोहा, जि. नांदेड  येथे तालुका कृषी अधिकारी  कार्यालयांतर्गत सहायक तंत्रज्ञान  व्यवस्थापक आहेत.)


फोटो गॅलरी

इतर अॅग्रो विशेष
पूर परिस्थितीवर मात करण्यासाठी यापुढे...कोल्हापूर : सातत्याने निर्माण होणाऱ्या पूर...
दोष पीकविमा कंपन्यांचा, रोष आमच्यावर;...पुणे ः पीकविमा योजनेचे कंत्राट मिळवलेल्या खासगी...
दिवेकर, ताटेंसह १४ कृषी उपसंचालकांच्या...पुणे ः राज्याच्या कृषी आयुक्तालयातील ठिबक कक्षाचे...
मध्य महाराष्ट्र, कोकण, घाटमाथ्यावर हलका...पुणे : राज्यातील धरणक्षेत्रात पावसाचा जोर कमी...
पीकविमा तक्रार निवारण व्यवस्थेचे तीन...पुणे ः पंतप्रधान पीकविमा योजनेबाबत समस्या किंवा...
यवतमाळ जिल्ह्यात वाघांची संख्या वीस यवतमाळ : वनसंपदेने नटलेल्या यवतमाळ जिल्ह्यात...
बावीस जिल्ह्यांत उभारणार तेलघाणे नागपूर ः विदर्भात तेलबियावर्गीय पिकांना...
सोयाबीन पिकाची किडीकडून चाळणआर्णी, जि. यवतमाळ : तालुक्यातील लोणी येथील...
‘आयटी’ मित्रांची शेती व्यवस्थापन कंपनीतुमची शेती आमच्यावर सोपवा, आम्ही आधुनिक...
लवांडे यांनी उभारली चारा पिकांची...फत्तेपूर (जि.. नगर) येथील अल्पभूधारक सोमेश्वर...
‘एफपीओं’ना बनवा अधिक कार्यक्षमशेतीसाठीच्या सध्याच्या अत्यंत प्रतिकूल अशा...
विदर्भ, कोकण, मध्य महाराष्ट्रात हलक्या...पुणे : बंगालच्या उपसागरातील कमी दाब क्षेत्रामुळे...
नुकसानीच्या दोन लाखांहून अधिक सूचना...पुणे ः राज्यभर कृषी विभागाच्या कार्यालयांमध्ये...
विमा कंपन्यांच्या नफेखोरीला सरकारी...पुणे ः पंतप्रधान पीकविमा योजनेचा कारभार गेल्या...
राज्यात हलका, मध्यम पावसाची हजेरी पुणे : गेल्या पाच ते सहा दिवसांपासून पावसाने...
महाराष्ट्र सेंद्रिय प्रमाणीकरण यंत्रणा...मुंबई : महाराष्ट्र सेंद्रिय प्रमाणीकरण यंत्रणेची...
केबल शेडनेटला आता अनुदान पुणे ः राज्याच्या संरक्षित शेतीला चालना...
शेळीपालनापाठोपाठ घरालाही दिले ‘ॲग्रोवन...औरंगाबाद : शेतकऱ्याचं ‘ॲग्रोवन’वरचं प्रेम पुन्हा...
शेतकरी कंपन्यांसाठी २०० कॉपशॉप साकारणार पुणे : राज्यातील शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना...
एकोप्याच्या बळावर बदलले वडगाव गुप्ताचे...दुष्काळाशी संघर्ष करणाऱ्या वडगाव गुप्ता (ता. जि....