agricultural news in marathi success story of custard market in Nagpur | Page 2 ||| Agrowon

नागपूरला फुलला सीताफळाचा बाजार

विनोद इंगोले
गुरुवार, 30 सप्टेंबर 2021

नागपूर येथील महात्मा फुले मार्केट सीताफळाने फुलले आहे.  दररोज दीड हजार क्रेटपर्यंत एकूण आवक असून दीडशे रुपयांपासून ते ५०० व कमाल १५०० रुपयांपर्यंत प्रति क्रेट दर मिळत आहे.
 

नागपूर येथील महात्मा फुले मार्केट सीताफळाने फुलले आहे. काटोल तालुक्‍यातील वनव्याप्त क्षेत्रातून मोठ्या प्रमाणात आवक असून येथील आदिवासींसाठी ते उत्पन्नाचे हक्काचे साधन झाले आहे. मध्य प्रदेशातूनही काही आवक आहे. दररोज दीड हजार क्रेटपर्यंत एकूण आवक असून दीडशे रुपयांपासून ते ५०० व कमाल १५०० रुपयांपर्यंत प्रति क्रेट दर मिळत आहे.

गणेशोत्सवापासून विविध सणासुदींना प्रारंभ होतो. नवरात्र, दसरा, दिवाळी अशा टप्प्याटप्प्याने येणाऱ्या सणांमध्ये फळांची मागणी वाढते. सीताफळ हे त्यापैकी एक. अलीकडील दिवसांत राज्यातील महत्त्वाच्या बाजारपेठांप्रमाणे नागपूर येथील महात्मा फुले मार्केटमध्येही नव्या हंगामातील सीताफळाची आवक वाढली आहे. आकारानुसार ३०० ते ५०० रुपये डझन दराप्रमाणे मिळणारा घाऊक दर पाचशे रुपयांपासून ते १५०० रुपये प्रति क्रेट आहे. वन्य भागातून आदिवासींद्वारे संकलित होणाऱ्या फळांचा यात समावेश आहे. आदिवासींशाठी उत्पन्नाचा हा हंगामी स्रोत महत्त्वाचा ठरला आहे. 

विविध भागांतून आवक
 नागपूर जिल्ह्यातील काटोलचा परिसर संत्रा उत्पादनासाठी आघाडीवर आहे. या तालुक्‍यात वनव्याप्त क्षेत्र मोठे असून लोहगड, झिल्पी, बुधाळा, झटामझरी या भागांतील वनक्षेत्रात नैसर्गिक रित्या सीताफळाचे बन विकसित झाले आहे. येथील आदिवासी कुटुंबीय दिवस उजाडताच जंगलात जाऊन तोडणी करतात. प्रति व्यक्‍ती ३ ते ४ क्रेट एवढी तोडणी करते अशी माहिती लोहगड येथील सुनील उईके यांनी दिली. छोट्या मालवाहू गाडीत सुमारे १०० क्रेटस बसतात. सामूहिकपणे तोडणी करून तो माल बाजारात पाठविण्यावर भर राहतो. कौटुंबिक गरजांच्या पूर्ततेसाठी हे उत्पन्न उपयोगी ठरते.

एका कुटुंबात चार जणांचा समावेश असल्यास प्रति चार याप्रमाणे १२ क्रेट फळे कुटुंबाद्वारे संकलित होतात. त्यातून कुटुंबास १२०० रुपयांचे उत्पन्न मिळते. सद्यःस्थितीत दररोज एक हजार ते दीडहजार क्रेटची आवक असल्याचे महात्मा फुले मार्केटमधील व्यापारी राजू गडपायले सांगतात. व्यावसायिक लागवड केलेल्या सीताफळाचा आकार हा सरासरी ३०० ते ४०० ग्रॅमपर्यंत राहते. दर्जाही जंगलातील मालापेक्षा चांगला राहतो. ग्राहकांची देखील मोठ्या आकाराच्या आणि पांढरा गर असलेल्या फळांना अधिक पसंती राहते. त्यानुसार दर ठरतात. नागपूर जिल्ह्यातील काटोल, नरखेड, मोहपा, देवलापार यासोबतच मध्यप्रदेशातील छिंदवाडा शिवणी भागातील सीताफळ देखील बाजारात येते.

लिलाव पद्धत 
फुले मार्केटमध्ये सकाळी खुली लिलाव प्रक्रिया पार पडते. बोली लावत दर निश्‍चित केला जातो. शंभर रुपये प्रति क्रेट या दराप्रमाणे सुरुवात करून ती वाढवत जादा बोली लावणाऱ्या व्यापाऱ्याला संबंधित शेतकऱ्याचा माल दिला जातो. फुले मार्केटमध्ये १५ ते २० व्यापारी फळांचा व्यापार करतात. प्रत्येकाकडे ५० ते १०० ते १०० क्रेट आवक होते. अनेक वर्षांपासून फळांचा व्यापार करणाऱ्या प्रकाश गायकवाड यांच्याकडील फळांचा दर्जा चांगला असतो. क्रेटमध्ये सरासरी ३० ते ४० नग राहतात. दिवाळीपर्यंत आवक सुरू असते. काही आदिवासी टोपल्यांमधूनही विक्रीस आणतात. प्रति टोपलीत ६० ते ७० फळे राहतात. एकूण विचार केल्यास चार महिन्यातील उलाढाल काही कोटींच्या घरात जात असल्याचे गायकवाड सांगतात. 

 बोरकर यांची थेट विक्री व्यवस्था 
वर्धा जिल्ह्यातील सुलतानपूर (ता. हिंगणघाट) येथील रतन बोरकर यांची सात वर्षे जुनी एक एकर बाग आहे. तर दोन वर्षांपूर्वीची दोन एकरांतील नवी लागवड आहे. आंध्र प्रदेशातील कृषी विद्यापीठाद्वारे विकसित सरस्वती-७  हे वाण त्यांच्याकडे आहे. एकरी अडीच टनांपर्यंत उत्पादकता होते. २५ ऑक्‍टोंबर ते जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत हंगामाचा कालावधी राहतो. एकेप्रसंगी  फळाचे कमाल वजन त्यांना १५०० ग्रॅमही मिळाले होते. मात्र हा अपवाद वगळता २५० ते ३०० ते ४०० ग्रॅम सरासरी वजन राहते. दोन किलोच्या बॉक्‍स पॅकिंगमधून विक्री करण्यावर रतन यांचे काही  वर्षांपासून सातत्य राहिले आहे. या बॉक्‍सची किंमत ३०० रुपये ठेवली आहे. व्हॉट्‌सॲप ग्रुपवर सीताफळ उपलब्धतेची माहिती देताच ग्राहकांकडूनच मागणी यायला सुरुवात होते. घरपोच पुरवठा होतो. घरूनही काही विक्री होते. अर्थात हिंगणघाट शहरापुरतीच विक्री व्यवस्था उपलब्ध आहे. उत्पादन अधिक झाल्यास व्यापाऱ्यांना विक्री होते. 
- रतन बोरकर,  ९८६०१३४३५८  
सीताफळ उत्पादक

प्रतिक्रिया
सातपुड्याच्या दक्षिण पायथा भागात शिवणी, बैतूल, मोर्शी, वरुड, अचलपूर यांचा समावेश होतो. या भागात सीताफळाचे वन उभे राहिले आहे. बांबू वा लाकूड उपयोगासाठी लागवडीवरच वनविभागावर भर राहतो. फळलागवड शक्यतो केली जात नाही. त्यामुळे सीताफळाची ही लागवड नैसर्गिक आहे. त्यामुळे  हे कोणते वाण असेल याविषयी स्पष्ट सांगता येणार नाही. जंगलात अनेक झाडे असतात. त्यांच्या बियांचा प्रसार पक्ष्यांच्या चोचीद्वारे, पाण्याच्या प्रवाहाबरोबर होतो. अमरावती वन विभागांतर्गत संयुक्‍त वन व्यवस्थापन समितीलाही सीताफळ विक्रीचे अधिकार देण्यात आले आहेत. आदिवासींना देखील ते आहेत. मात्र त्या मोबदल्यात वनांचे संरक्षण करा असे त्यांना सांगण्यात आले आहे. 
- किशोर रिठे,  : ९४२२१५७१२३ 
वन अभ्यासक, अमरावती. 
 
राज्यात सुमारे ७० हजार हेक्‍टरवर सीताफळ लागवड आहे. सुरुवातीला बालानगर या वाणाखालील क्षेत्र अधिक होते. सध्या प्रसारामुळे एनएमके-गोल्डन १ वाणाला शेतकऱ्यांकडून मागणी आहे. चवीसाठी बालानगरलाही खवय्यांची पसंती राहते. तीनशे ग्रॅमपेक्षा अधिक वजनाच्या आणि मोठे डोळ्यांच्या फळांना ग्राहक अधिक पसंती देतात. बाजारात किलोला ७०, ८० रुपयांपर्यंत दर राहतात. एखाद्या वर्षी आवक कमी असल्यास हा दर २०० रुपयांवरही जातो. लहान आकाराच्या फळांना प्रक्रिया उद्योजकांकडून मागणी राहते. सद्यःस्थितीत महाराष्ट्रात ७० अशा प्रकारचे प्रकल्प उभे राहिले आहेत. त्यामुळे छोट्या फळांबाबतची समस्या दूर होण्यास मदत मिळते.   
- अनिल बोंडे,  : ९४२२१६२२६६ .
सचिव, अखिल महाराष्ट्र सीताफळ 
उत्पादक प्रशिक्षण व संशोधन संघ 
(सीताफळ महासंघ) 


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
अन्नप्रक्रिया यंत्रनिर्मितीतील सावंत...सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ येथील प्रकाश सावंत...
अधिक ‘कुरकुमीन’ युक्त हळदीचा यशस्वी...पास्टुल (जि. अकोला) येथील संतोष घुगे यांनी आपल्या...
मुक्तसंचार व तंत्रशुध्द पद्धतीने...सातारा जिल्ह्यातील चौधरवाडी येथील हाफीज काझी...
शेतीला मिळाली दुग्ध व्यवसायाची जोडपुण्याच्या पश्‍चिम भागातील मुळशी तालुक्याच्या...
सीताफळाचा ‘कांचन’ ब्रॅण्ड अन्...पंधरा वर्षांपासून सीताफळ लागवडीत हातखंडा, फळाचा...
लाकडी घाण्यावरील तेलाची युवा...कापसेवाडी (जि. सोलापूर) येथील युवा अभियंता संदीप...
नरवाडने जोपासली पानमळ्याची परंपरासांगली जिल्ह्यातील नरवाड हे गाव खाऊच्या पानांसाठी...
एकरी ४० टन सातत्यपूर्ण दर्जेदार केळी...नेवासे (जि. नगर) येथील पठाण कुटुंबाने ऊस पट्ट्यात...
मधमाशीपालनातून मिळाली स्वयंरोजगाराची...उत्तर प्रदेशातील मदारपूर केवली (ता. गोसाईगंज, जि...
प्रयोगशीलतेला दिली तंत्रज्ञानाची जोडप्रयोगशीलता आणि तंत्रज्ञान वापर या दोन बाबी शेतीत...
वडजीत फुलतात वर्षभर गुलाबाचे मळेसोलापूर जिल्ह्यातील वडजी गावशिवारात वर्षभर देशी...
रोपनिर्मिती व्यवसायाने दिला हातभारगळवेवाडी (जि. सांगली) येथील राजाराम गळवे अनेक...
`चॉकी सेंटर’ सुरू करून गुणवत्तापूर्ण...परिसरातील रेशीम शेतकऱ्यांची गरज ओळखून वाकी...
संघर्षमय आयुष्यात मोगऱ्याच्या सुगंधाचा...नाशिक जिल्ह्यात पेठ या आदिवासी तालुक्यातील आड...
संघर्षमय वाटचालीतून शेतीत उभारले वैभवपरभणी जिल्ह्यातील मरसुळ येथील देवराव शिंदे यांनी...
वाशीमच्या शेतकऱ्यांनी उभारली बांधावरची...वाशीम जिल्ह्यातील एरंडा येथील जयकिसान शेतकरी...
पर्यावरणपूरक तंत्रे देणारे वर्ध्याचे...दत्तपूर (वर्धा) येथे ग्रामोपयोगी विज्ञान...
कापडणीसांचे एक्स्पोर्ट क्वालिटी’चे भारी...नाशिक जिल्ह्यातील आसखेडा येथील अमृत कापडणीस यांनी...
बायोगॅसपासून वीज अन्‌ प्रॉम खतनिर्मितीबारामती येथील ‘सेंटर ऑफ एक्सलन्स, डेअरी‘मध्ये...
बचत गटाने उभारली भाजीपाला रोपवाटिकाशिक्रापूर-राऊतवाडी (ता. शिरूर,जि.पुणे) येथील...