agricultural news in marathi success story of successful farmer from palghar district | Agrowon

शेती, पूरक व प्रक्रियेतून आर्थिक सक्षमता

भरत कुशारे
मंगळवार, 2 मार्च 2021

पालघर जिल्ह्यातील जव्हार या आदिवासी तालुक्यातील बोरीचापाडा देहरे येथील मीरा परशुराम महाले यांनी कृषी विज्ञान केंद्राचे मार्गदर्शन व प्रशिक्षण घेतले. त्यातून आधुनिक शेती करण्याबरोबर पूरक व्यवसाय व प्रक्रियायुक्त उद्योग यांतून कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी सांभाळली आहे.  

पालघर जिल्ह्यातील जव्हार या आदिवासी तालुक्यातील बोरीचापाडा देहरे येथील मीरा परशुराम महाले यांनी कृषी विज्ञान केंद्राचे मार्गदर्शन व प्रशिक्षण घेतले. त्यातून आधुनिक शेती करण्याबरोबर पूरक व्यवसाय व प्रक्रियायुक्त उद्योग यांतून कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी सांभाळली आहे. परिसरातील आदिवासी महिलांना सोबत घेत त्यांचाही विकास साधताना नेतृत्वाची चुणूक दाखवली आहे.

पालघर जिल्ह्यातील जव्हार हा आदिवासी भाग आहे. याच तालुक्यातील बोरीचापाडा देहरे ( जि. पालघर) येथील मीरा परशुराम महाले यांनी प्रयोगशील शेती, पूरक व प्रक्रिया उद्योग व महिला नेतृत्वात ओळख तयार केली आहे. जिल्ह्यातील समाजसेविका लक्ष्मीताई भोये, विमलताई पटेकर यांची प्रेरणा त्यांना मिळाली आहे. मीराताईंचे माहेर नाशिक जिल्ह्यातील पेठ तालुक्यात आहे. शिक्षणवयात मैदानी खेळांत त्यांनी पुरस्कार मिळवले आहेत. त्यांचे पती पदवीधर असून ते रेशन दुकान चालवितात. दोन मुलांपैकी नीलेश अभियांत्रिकी पदविका प्राप्त तर अंकुश स्थापत्य अभियंता आहे. मुलगी योगिता बीएस्सी झाली आहे. मीराताईंचे वय आज ४७ वर्षे असले तरी कृषी आणि सामाजिक कार्यात त्यांचा उत्साह तरुणांनाही लाजवेल असा आहे. सासरे कै.. मावजी गोविंद महाले हे माजी सैनिक होते. कष्टाळू वृत्ती, स्वाभिमानी ,ध्येयवादी जीवन जगण्याचा संदेश घरातूनच मिळाला.

सन २००८ पासून कोसबाड हील, पालघर येथील कृषी विज्ञान केंद्राने (केव्हीके)
कार्यक्रम समन्वयक विलास जाधव व विषय विशेषज्ज्ञ भरत कुशारे यांच्या पुढाकारातून गाव दत्तक घेतले. त्यातून येथील मुख्य पिकांची आधुनिक शेती, पूरक व प्रक्रिया उद्योग यांचे प्रशिक्षण व प्रात्यक्षिके राबविण्यास सुरवात झाली. त्याचा फायदा मीराताईंनी घेतला.

शेतीला चालना

  • मीराताईंची चार एकर शेती व तीही डोंगराळ माथ्यावर आहे. पण त्यांना विश्वास होता की कष्ट केले तर त्यातूनही चांगले उत्पादन घेता येते. प्रथम शेतीची बांधबंदिस्ती व भातासाठी खाचरे तयार केली.
  • दीड एकर भात, नागली व खुरासणी प्रत्येकी अर्धा एकर, वरई १० गुंठे, एक एकर तुती लागवड तर ४० काजूची, पाच आंबा व पेरू झाडे आहेत. भाताची गादीवाफा पद्धतीने रोपवाटिका तयार करून २० बाय १५ सेंमी. वर पुनर्लागवड होते. मजुरांची कमतरता असल्याने अर्धा एकरांत ‘ड्रमसीडर’ वापरातून शेती होते. यात उत्पादन खर्च कमी होतो.
  • रोपवाटिका, चिखलणी करण्याची गरज भासत नाही. अर्धा एकरात चारसूत्री पद्धतीने लागवड होते. भात तुसाची राख, पेंडा व गिरीपुष्प या हिरवळीच्या खताचा वापर होतो. भाताचे एकरी १४ ते १६ क्विंटलपर्यंत उत्पादन मिळते.

महिला बचत गटातून कार्यरत
सन १९९४ मध्ये मीराताईंनी ११ महिलांना घेऊन बचत गट स्थापन केला. अधिकृत नोंदणी २००३ मध्ये राधाकृष्ण स्वयंसहायता महिला बचत गट नावाने झाली. आदिवासी भागात भात, नागली, वरई, खुरासणी आणि उडीद ही मुख्य पिके आहेत. त्यांच्यापासून शेव, इडली पीठ, चकली, बिस्कीट, उपमा, ढोकळा, पापड, भुजा, वडे, चटणी, भगर, उपवासाचे लाडू आदींची निर्मिती होते. मीराताईंनी मोहाच्या फुलांपासून लाडूसुद्धा बनविले आहेत. सहाशे रुपये प्रति किलो दराने विक्री होते.

मुंबई, ठाणे, पुणे, पालघर, कोसबाड येथील विविध प्रदर्शने आणि मेळाव्यांत गटातील महिला उत्पादनांची विक्री करतात. त्यातून संसाराला आर्थिक हातभार लागण्यास व जीवनमान उंचावण्यास मदत झाली आहे. व्यसनमुक्ती अभियान, शिक्षणाचे महत्त्व तसेच कृषी योजनांविषयी मीराताई विविध कार्यक्रमांमधून जनजागृती करतात.

रेशीम उद्योग
‘राधाकृष्ण’ बचत गटाच्या माध्यमातून मीराताईंनी रेशीम उद्योग सुरू केला. सन २०१२ मध्ये त्यांनी शेड उभारले. बांबूपासून रेशीम कीटक संगोपनासाठी संच बनविला. सुमारे एक लाख ३५ हजार रुपये खर्च आला. हिमतीने आणि कष्टाने तो पेलला. तुती लागवड ३० गुंठ्यात केली. शंभर अंडीपुंज आणून २०१३ मध्ये रेशीम उत्पादनास सुरवात केली. अन्य महिलांना प्रोत्साहित केले. प्रति बॅचमधून ९५ ते १०० किलोपर्यंत कोष उत्पादनापर्यंत क्षमता तयार केली. ‘ग्रेड’नुसार किलोला ३०० रुपयांपासून ते ४०० रुपयांपर्यंत दर मिळतात. प्रति बॅच सुमारे २५ हजार ते ३० हजार रुपये उत्पन्न मिळते. वर्षात सुमारे पाच बॅचेस घेणे शक्य होते. काही अडचणींमुळे सुमारे दोन वर्षे उत्पादन घेता आले नाही. मागील वर्षी लॉकडाऊनचेही संकट होते.

अळिंबी उत्पादन

  • गटाच्या माध्यमातून २०२८ पासून अळिंबी उत्पादन घेण्यास सुरवात केली. तांत्रिक मार्गदर्शन ‘केव्हीके’ ने दिले. मागील वर्षी लॉकडाऊनमुळे उत्पादन शक्य झाले नाही. यावर्षी पुन्हा सुरवात केली आहे. बियाणे नाशिक येथून आणले जाते. वर्षाला सुमारे पाच वेळा उत्पादन घेण्यात येते.
  • पहिली काढणी २१ ते २२ दिवसांनी मिळते. त्यानंतर साधारण नऊ दिवसाच्या अंतराने दोन पिके मिळतात. प्रत्येक बॅचला ६० किलोपर्यंत अळिंबी मिळते. आसपासच्या आठवडी बाजारांत बचत गटांमार्फत २०० रुपये प्रति किलो दराने विक्री होते.

मीराताईंना मिळालेले पुरस्कार

  • आदिवासी समाज सेविका, ९ ऑगस्ट २०१९
  • प्रगतिशील आदिवासी महिला शेतकरी, केव्हीके पुरस्कार महिला आपले घर सांभाळतात. त्याच क्षमतेने त्या शेती देखील आधुनिक पद्धतीने करू शकतात. शेतीला रेशीम, अळिंबी या सारख्या व्यवसायांची जोड द्यायला हवी.
  • प्रक्रिया करून आर्थिक सक्षमता मिळवायला हवी. त्याच आधारे तीनही मुलांना उच्च शिक्षण देणे शक्य झाले.

- मीरा महाले, ९२२५५५९९०३,९२६०३५५५९४
(लेखक कृषी विज्ञान केंद्र, कोसबाड हील येथे विषय विशेषज्ज्ञ आहेत.)


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
तळलेले गरे, फणसाची फ्रोझन भाजी, फणसाचे...फणस हे कोकणातील महत्त्वाचे मात्र दुर्लक्षित पीक...
फुलशेतीतून सुखाचा बहर जिद्द, चिकाटी, मेहनत, ज्ञान व व्यावसायिक...
म्यानमारी शेतकऱ्याची जीवनदायिनी : इरावडीइरावडी ही म्यानमारमधील सर्वांत मोठी आणि देशातील...
ओल्या काजूगरासाठी प्रसिद्ध कुणकवणसिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकवण (ता. देवगड) हे गाव...
माळरानावर फळबागांतून समृद्धीरांजणगाव देवी (ता. नेवासा, जि. नगर) येथील संयुक्त...
प्रयत्नवाद, उद्योगी वृत्तीने उंचावले...पणज (जि. अकोला) येथील अनिल रामकृष्ण रोकडे यांनी...
सव्वाशेहून देशी बियाणे संवर्धन,...उस्मानाबाद जिल्ह्यातील आरळी बुद्रुक येथील धनाजी...
दुष्काळात घडविला पोल्ट्री...नाशिक जिल्ह्यातील सायगाव (ता.येवला) येथे सतीश...
दुर्गम सिरोंचा झाले लाल मिरचीचे हबदुर्गम गडचिरोली जिल्ह्याची ओळख आर्थिक दृष्ट्या...
परराज्यांतही पोहोचला मसाल्याचा स्वादकुंडल (ता. पलूस, जि. सांगली) येथील सौ. दीपाली...
पिरॅमिड ड्रायर’मुळे वाढली प्रक्रिया...कोसबाड (डहाणू) येथील कृषी विज्ञान केंद्राने...
भूमिहीन ते प्रयोगशील शेतकरी, केली...नंदापूर (जि. जालना) येथील विलासराव टेकाळे यांनी...
म्यानमारी वाळूचे कण रगडिता तेलही गळे म्यानमार देशात फिरताना घाटरस्ता उतरताना एक लहानसं...
वाघा घेवड्याच्या पट्ट्यात कांदा...सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्याचा उत्तर भाग...
संघर्षमय वाटचालीतून समृद्ध शेडनेट शेतीबुलडाणा जिल्ह्यातील परतापूर येथील बेडवाळ...
आधुनिक गुऱ्हाळघराद्वारे फायदेशीर...कासुर्डी (ता. दौड, जि. पुणे) येथील आखाडे बंधूंनी...
फळबागा, आंतरपिकांतून व्यावसायिक शेतीबीड जिल्ह्यातून पुणे येथे शिक्षणासाठी येऊन कर...
शून्यातून विकसित केले बहुविध जातींचे...सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील हुमरस येथील मधुसूदन व...
पीठनिर्मिती उद्योगातून नवी ओळखबाजारपेठेची मागणी आणि ग्राहकांचा प्रतिसाद लक्षात...
शाश्‍वत शेती, ग्राम विकासाची गंगाघाटंजी (जि.यवतमाळ) येथे १९९६ मध्ये विकासगंगा...