agricultural stories in Marathi, agrowon, biodynamic agriculture method | Agrowon

बायोडायनॅमिक शेती पद्धतीचे महत्त्व, मर्यादा

डॉ. आनंद सोळंके, विजय पाटील
गुरुवार, 7 फेब्रुवारी 2019

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

डॉ. रुडॉल्फ स्टेइनर यांच्या अनुयायांनी या तत्त्वानुसार अनेक प्रयोग केले. त्यातून कृषी क्षेत्रात चैतन्यमयी जैवपदार्थाच्या (Biodynamic Preparations) उपयोगातून सेंद्रिय पदार्थ, माती व ऐहिक शक्ती यांच्या माध्यमातून अनेक लाभदायक बदल घडवणे शक्य असल्याचे दाखवले. परिणामी उत्तम दर्जाचे कृषी उत्पादन व पर्यावरणाचे संतुलन दोन्हीही सांभाळणे शक्य होते.

 बायोडायनॅमिक कृषी पद्धती मुख्यत:
खालील तत्त्वांवर आधारित आहे.

  • निसर्गातील मूलभूत तत्त्वांना मान्यता
  • जमिनीची सुपीकता व संतुलनाकरिता ऐहिक शक्तीचा उपयोग. अवकाशातील ऐहिक शक्तीचा कालनियोजित परिणाम साधणे.
  • ऐहिक शक्तीचे होणारे परिणाम सेंद्रिय पदार्थ, खनिज पदार्थ, बी-बियाणे, लागवड, पेरणी, जमिनीची मशागत, रोपांचे स्थानांतर, कापणी, छाटणी, बुरशी नियंत्रण, कीटक व रोग नियंत्रण व तण नियंत्रण अशा महत्त्वाच्या कृषी प्रक्रियेत उपयुक्त ठरतात. त्याचा वापर करण्याचे तंत्र विकसित करणे.
  • पेरणी /लागवड तंत्रात चंद्रकला व राशीस्थानाचे महत्त्व लक्षात घेणे.  

बायोडायनॅमिक कृषी पद्धतीचे फायदे

  • पिके अधिक प्रथिने व जीवनसत्व असलेली उत्पादीत होत असल्याचा दावा केला जातो.
  • पिकांचे उत्पादन सरसरी उत्पादनापेक्षा जास्त मिळते.
  • या पद्धतीत कीटक व रोगाच्या नियंत्रणाविषयी संपूर्ण नसले तरी त्यांचा प्रादुर्भाव अत्यंत अल्प असल्याचे ही पद्धती वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांचे मत आहे.
  • या मर्यादांमुळे पद्धतीचा होतो कमी वापर ः
  • बायोडायनॅमिक पद्धती मनुष्य स्वभावाशी संबंधित असून, शेती विषयक प्रश्नांशी स्पष्टपणे निगडित नाही.
  • मनुष्य स्वभाव व जुन्या कल्पना बदलणे अवघड ठरते.
  • या पद्धतीत केवळ नत्र, स्फुरद, पालाश याचा विचार केलेला नसून, जैविक संतुलनाचा विचार केला जातो.
  • या शेती पद्धतीविषयीची माहिती शेतकऱ्यांपर्यत पोचण्यामध्ये अडचणी व अडथळे आहेत.

संपर्क :  विजय पाटील, ९१५८९८९८५८
( डॉ. आनंद सोळंके हे महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथील कृषी विद्या विभागाचे प्रमुख असून, विजय पाटील हे आचार्य पदवीचे विद्यार्थी आहेत.)


इतर सेंद्रिय शेती
गांडूळखत अर्क निर्मितीसेंद्रिय शेतीमध्ये गांडुळे व गाडूळखताचे मोठे...
जमिनीच्या सुपीकतेतील गांडुळांचे योगदानजगभरामध्ये हजारो जातीची गांडुळे अस्तित्वात असून,...
कंपोस्ट खते बनविण्याच्या पद्धतीजमिनीचा कस टिकविण्यासाठी सेंद्रिय पदार्थांचा...
कंपोस्ट खते बनवण्याच्या पद्धतीबदलते हवामान आणि जमिनीचा कमी झालेला कस हे दोन्ही...
सेंद्रिय पद्धतीने पीक पोषण सेंद्रिय शेतीमध्ये जमिनीची सुपीकता जपण्याचा विचार...
जमिनीची सुपीकता, सूक्ष्मजीवांचा अतूट...वॉक्समन यांच्या सॉईल अॅण्ड मायक्रोब्स या...
जमीन अन् सूक्ष्मजीवपूर्वीच्या रासायनिक शेतीमध्ये...
जमिनी सुपीकता, उत्पादकता वाढीसाठी शेणखत...कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्रांद्वारे सर्व...
आरोग्यकार्डानुसार शेतात, व्यवस्थापनात...केवळ आरोग्यकार्डाचे वाटप झाले म्हणून...
दृश्य जीवशास्त्रांचाही विचार महत्त्वाचा...गेल्या काही भागांतून आपण आपल्या दृष्टिआड असणाऱ्या...
समजावून घ्या सेंद्रिय कर्बाचे स्थिरीकरणशाश्‍वत सुपीकतेसाठी टिकून राहणारा सेंद्रिय कर्ब...
जमिनीतील ओलावा मोजण्याच्या पद्धतीओलाव्याचे प्रमाण नेमके असल्यास पिकांची वाढ योग्य...
वाढवूया जमिनीतील सेंद्रिय कर्बसेंद्रिय कर्बांचे प्रमाण जमिनीच्या आरोग्यासाठी...
सेंद्रिय कर्ब जमिनीत साठवण्याच्या...कर्बाची साठवण निसर्गामध्ये विविध पदार्थांमध्ये,...
हवामान बदलाचा जमिनीच्या गुणधर्मांवर...जमिनीची निर्मिती हजारो वर्षांमध्ये होते. ती...
शेतीतील कर्ब चक्र जपू यापर्यावरणातील विविध मूलद्रव्यांच्या चक्रानुसार...
सेंद्रिय कर्ब, नत्र पुरवठ्यासाठी...सध्या प्रत्येक कुटुंबामध्ये जनावरांची संख्या कमी...
सेंद्रिय निविष्ठांची घरगुती निर्मितीसेंद्रिय शेतीसाठी उपयुक्त निविष्ठा या शेतीवरच...
तयार करा सेंद्रिय निविष्ठाअलीकडे सेंद्रिय शेतीकडे वळणाऱ्या शेतकऱ्यांची...
कडवंची : जमीन सुपीकतेसाठी बायोगॅस स्लरी कडवंचीमधील शेतकऱ्यांनी बायोगॅस संयंत्राची उभारणी...