agricultural stories in marathi, AGROWON, Corynebacteriun pyogenes in cattles | Agrowon

दुभत्या जनावरांमधील उन्हाळी कासदाह
डॉ. वैभव सानप, डॉ. प्रवीण पतंगे
बुधवार, 30 मे 2018

उन्हाळी कासदाह हा दुधाळ जनावरांमध्ये उद्भवणारा सर्वात जास्त आणि वारंवार आढळणारा अाजार आहे. कासदाहामुळे दुधाची गुणवत्ता आणि उत्पादन क्षमता दोन्हीवरही विपरीत परिणाम होतात. वेळीच उपचार न केल्यास कासेचे कायमचे नुकसान होऊन जनावर निरुत्पादक होते. या रोगावर नियंत्रण ठेवल्यास औषधोपचाराचा खर्च आणि पर्यायाने आर्थिक नुकसान रोखता येईल.

उन्हाळी कासदाह हा दुधाळ जनावरांमध्ये उद्भवणारा सर्वात जास्त आणि वारंवार आढळणारा अाजार आहे. कासदाहामुळे दुधाची गुणवत्ता आणि उत्पादन क्षमता दोन्हीवरही विपरीत परिणाम होतात. वेळीच उपचार न केल्यास कासेचे कायमचे नुकसान होऊन जनावर निरुत्पादक होते. या रोगावर नियंत्रण ठेवल्यास औषधोपचाराचा खर्च आणि पर्यायाने आर्थिक नुकसान रोखता येईल.

उन्हाळी कासदाह हा जीवाणूजन्य रोग असून कॉरीनेबैक्टीरियम पायोजन (Corynebacteriun pyogenes) या जीवाणूमुळे होतो. या जीवाणूंचा प्रसार हायड्रोटिया इरिटांट (Hydrotaea irritants) जातीच्या माशामुळे होतो. विशेषत: या रोगाचे प्रमाण वालुकामय मातीच्या प्रदेशात सर्वाधिक असते. उन्हाळ्यात किंवा मॉन्सून पूर्व कालावधीत या माशांच्या प्रजननासाठी योग्य वातावरण असते, या काळात त्या सर्वाधिक सक्रिय असतात म्हणून हा रोग सहसा उन्हाळ्यात होतो.

आर्थिक नुकसानीची कारणे

  • दुग्धोत्पादनात घट होते.
  • कासदाह झालेल्या जनावराचे दूध बऱ्याच वेळा टाकून द्यावे लागते.
  • रोगनिदान व औषधोपचारासाठी खर्च होतो.
  • दुग्धजन्य पदार्थाच्या दर्जामध्ये घसरण होणे.
  • जनावर निरुपोगी होणे.
  • व्यवस्थापनासाठी होणारा मजुरी व इतर साहित्यावर खर्च.

लक्षणे

  1. कास सुजते, स्पर्श केल्यास वेदना होतात.
  2. सडातून पिवळसर रंगाचा स्राव निघतो अाणि त्याभोवती माश्या बसतात.
  3. अतिशय पातळ किंवा पिवळे दूध निघणे तसेच दूध नासणे.
  4. अधिक गंभीर परिस्थितीमध्ये जनावरांच्या मागील पायांवर (कासेभोवती) सूज दिसून येते.
  5. वेळीच लक्ष न दिल्यास सडांमध्ये जीवाणू दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करून आपली संख्या वाढवितात आणि दूध तयार करणाऱ्या ग्रंथींचा नाश करतात.
  6. ओवा आकाराने छोटा व टणक होतो.
  7. जनावराला थकवा जाणवतो व ते सुस्त पडून राहते.
  8. शरीराचे तापमान वाढते व आहार मंदावतो.
  9. गाभण काळात जानावरांच्या गर्भाशयात प्रादुर्भाव होऊन गर्भपात होण्याची शक्यता असते, तातडीने उपचार न केल्यास जनावर दगावण्याचीसुद्धा शक्यता असते.

रोग निदान

  1. जर उन्हाळ्यात जनावरांच्या कासेभोवती माश्यांचा वावर दिसून येत असेल तर.
  2. कॅलिफोर्निया कासदाह चाचणीचा (California mastitis test) उपयोग करूनसुद्धा या रोगाचे निदान केले जाते.
  3. दुधामधील दैही पेशी (Somatic cell count) ची संख्या जाणून घेऊन या रोगाचे निदान केले जाऊ शकते.

उपचार

  1. पशुवैद्यकाच्या मदतीने जनावरांवर उपचार करून घ्यावे.
  2. सर्वप्रथम प्रभावित सडांमधील संपूर्ण खराब स्राव काढून घ्यावा, त्यानंतर सडांमधून प्रतिजैविक औषध सोडावीत, त्याने जीवाणूंचा प्रादुर्भाव कमी होण्यास मदत होते.
  3. अाजारी जनावराला इतर जनावरांपासून वेगळे करावे.

प्रतिबंध आणि नियंत्रण

  1. जनावरांचा गोठा स्वच्छ ठेवावा.
  2. जनावरांच्या कासेला इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
  3. धार काढण्यापूर्वी कास व सडांना स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावे.
  4. दूध काढण्यापूर्वी हातसुद्धा स्वच्छ धुऊन घ्यावे.
  5. प्रत्येक वेळी दूध काढताना कासेतील संपूर्ण दूध ८-१० मिनिटांच्या कालावधीत (या कालावधीत अाॅक्सिटॉसीन या संप्रेरकाचा प्रभाव हा सर्वाधिक असतो, त्यामुळे सडातील संपूर्ण दूध निघण्यास मदत होते) काढून घ्यावे. कासेमध्ये दूध शिल्लक राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. (सडातील शिल्लक दूध हे जीवाणूंच्या वाढीसाठी मध्यम म्हणून काम करते).
  6. प्रादुर्भाव झालेल्या सडातील दूध सर्वात शेवटी वेगळ्या भांड्यात काढून फेकून द्यावे.
  7. दूध काढून झाल्यावर किमान पुढील अर्धा तास जनावर जमिनीवर बसणार नाही याची काळजी घ्यावी (या कालावधीत सडाचे तोंड उघडे असल्यामुळे जमिनीवरील जीवाणू कासेमध्ये प्रवेश करण्याची शक्यता असते).
  8. पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने बाजारात उपलब्ध जीवाणू रोधक (अँन्टीसैपटीक) द्रावणाचा वापर करून प्रत्येक वेळी दूध काढून झाल्या नंतर जनावरांच्या सडांना टीट-डीप करायला हवे.
  9. जनावरांच्या प्रत्येक दुभत्या काळाच्या शेवटी (भाकडकाळ सुरू होत असताना) पशुवैद्यकांच्या मदतीने दीर्घकालीन प्रतिजैवकांचा उपचार करून उपचार करून घ्यावा यास ड्राय काऊ थेरपी (डीसीटी) असे म्हणतात.
  10. परजीवी नाशकांचा वापर करून माश्यांचे नियंत्रण करावे.

संपर्क ः वैभव सानप, ९४५५१४८१७२
(डॉ. सानप भारतीय तंत्रज्ञान संस्था कानपूर, उत्तर प्रदेश अाणि डॉ. पतंगे पशुधन विकास अधिकारी म्हणून एटापल्ली, गडचिरोली येथे कार्यरत अाहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
अण्वस्त्रांविषयी वाचाळता कशासाठी? अण्वस्त्रांचा प्रथम वापर न करण्याच्या (नो फर्स्ट...
कृषी परिवर्तनाची नांदीनरेंद्र मोदी यांनी आपल्या पंतप्रधान पदाच्या...
कृषी ‘एमएस्सी’ प्रवेशात भेदभाव नको:...पुणे  : गुणवत्ता यादीत असूनही पदव्युत्तर (...
जमीन मोजणीच्या नोटिसा झाल्या डिजिटल पुणे : राज्यातील तलाठी कार्यालयांकडील जमीन...
सांगलीच्या दुष्काळी पट्ट्यात...सांगली ः जिल्ह्यातील आटपाडी, कवठेमहांकाळ आणि जत...
महापुराच्या पाण्याने कृष्णा-कोयनेचा...कऱ्हाड, जि. सातारा : कृष्णा-कोयना नद्यांना...
पन्नास हजारांवर पशुधन डोळ्यांदेखत गेले...कोल्हापूर/सांगली : शेतकऱ्यांच्या ...
सांगली : पूरबाधीत सहकारी सोसायट्यांना ‘...सांगली ः ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या...
राज्यात हलक्या पावसाचा अंदाजपुणे : पावसाने काहीशी उघडीप दिल्याने राज्यात...
कृत्रिम पावसाच्या नुसत्याच अवकाशात...सोलापूर : राज्यातील दुष्काळी परिस्थितीचा सामना...
बागलाण तालुक्यात पूर्वहंगामी...नाशिक ः पूर्वहंगामी अर्ली द्राक्ष उत्पादनासाठी...
नांदेड, परभणी जिल्ह्यात गुलाबी बोंड...परभणी: परभणी, नांदेड जिल्ह्यांतील बीटी कपाशीवरील...
राज्यात पावसाची उघडीपपुणे : ऑगस्ट महिन्याच्या सुरवातीला मुसळधार...
कोल्हापूर, सांगली जिल्ह्यातील ऊस...कोल्हापूर : साखर कारखाने म्हटले की सर्वांच्या...
परभणी दुग्धशाळेतील संकलनात सव्वादोन लाख...परभणीः शासकीय दूध योजनेअंतर्गत परभणी येथील...
आवळा प्रक्रिया उद्योगातून बनविली ओळखजाचकवस्ती (ता. इंदापूर, जि. पुणे) येथील सुमन...
फळबागेतून शेती केली किफायतशीरकनका बुद्रुक (ता. मेहकर, जि. बुलडाणा) शिवारात...
युवा शेतकऱ्याने केले यशस्वी ब्रॉयलर...लातूर जिल्ह्यातील हडोळती येथील महेश गोजेवाड या...
मराठवाड्यातील खरिपावर संकटाचे ढग गडदऔरंगाबाद : गेल्या हंगामात दुष्काळाने पिचलेल्या...
दक्षिण महाराष्ट्रात उसाचे वैभव लयालाकोल्हापूर/सांगली : पंचगंगा, कृष्णा, वारणा,...