agricultural stories in Marathi, feromon traps use in cotton | Agrowon

एकात्मिक कीड नियंत्रणात कामगंध सापळ्याचा वापर
डॉ. शिवाजी तेलंग, डॉ. खिजर बेग
शनिवार, 13 जुलै 2019

पिकातील किडीच्या नियंत्रणासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन संकल्पना राबवली पाहिजे. या पद्धतीत मशागतीद्वारे, कीड प्रतिकारक वाणाचा वापर यासह यांत्रिक, भौतिक, जैविक कीड नियंत्रण अशा पद्धतीचा संयुक्तिक वापर करून किडींची संख्या आर्थिक नुकसान पातळीच्या खाली ठेवली जाते. कीडनाशकांचा मर्यादित आणि अचूक वापर केल्यास पिकांचे नुकसान टाळण्यासोबतच वातावरणाचा समतोल राखता येतो. एकात्मिक कीड व्यवस्थापनात कामगंध सापळ्याचा वापर हा शत्रू किडींच्या आगमनाचे वेळीच संकेत मिळवणे आणि नर पतंगाचा नायनाट करून किडींची संख्या शेतामध्ये कमी करणे, असा दुहेरी फायदेशीर ठरू शकतो.

पिकातील किडीच्या नियंत्रणासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन संकल्पना राबवली पाहिजे. या पद्धतीत मशागतीद्वारे, कीड प्रतिकारक वाणाचा वापर यासह यांत्रिक, भौतिक, जैविक कीड नियंत्रण अशा पद्धतीचा संयुक्तिक वापर करून किडींची संख्या आर्थिक नुकसान पातळीच्या खाली ठेवली जाते. कीडनाशकांचा मर्यादित आणि अचूक वापर केल्यास पिकांचे नुकसान टाळण्यासोबतच वातावरणाचा समतोल राखता येतो. एकात्मिक कीड व्यवस्थापनात कामगंध सापळ्याचा वापर हा शत्रू किडींच्या आगमनाचे वेळीच संकेत मिळवणे आणि नर पतंगाचा नायनाट करून किडींची संख्या शेतामध्ये कमी करणे, असा दुहेरी फायदेशीर ठरू शकतो.

कपाशीमध्ये ठिपकेदार, अमेरिकन आणि गुलाबी बोंड अळी अशा विविध बोंड अळ्यांमुळे सुमारे ५०-५५ टक्क्यांपर्यंत नुकसान होत असे. मध्यंतरी बीटी वाणांचा आगमनाने यात काहीशी सुधारणा झाली असली, तरी अळ्यांनी याविषयी प्रतिकारकता विकसित केल्याचे स्पष्ट झाले.

कामगंध सापळा म्हणजे काय?

  • पतंगवर्गीय कीटकामध्ये (Lepidoptera) मादी आणि नर यांचे मिलन होण्यासाठी एका विशिष्ठ प्रकारच्या गंध सोडला जातो. काही कीटकांच्या प्रजातींमध्ये नराद्वारे सोडलेल्या गंधाकडे स्वजातीय मादी आकर्षित होते. तर काहींमध्ये मादी नराला आकर्षून घेण्यासाठी आपल्या शरीरातून गंध सोडते. अशा गंधामुळे विजातीय पतंग आकर्षिले जातात.
  • - कापसावरील बोंड अळ्यांच्या मादी विशिष्ठ प्रकारचा गंध आपल्या शरीराद्वारे सोडतात आणि नर पतंग त्याकडे आकर्षिले जातात. असे गंध कृत्रिमरीत्या गोळ्यांच्या स्वरूपामध्ये सापळ्यामध्ये वापरले जातात. या गोळ्यांना ल्यूर अथवा सेप्टा म्हणतात. त्या प्लॅस्टिकच्या सापळ्याला कामगंध सापळे म्हणतात.
  • या गोळ्यांवरील कामगंध हवेत संप्लवन होऊन मिसळतो.
  • हे कामगंध हे प्रजातीनिहाय विशिष्ठ प्रकारचे असून, प्रत्येक बोंड अळीसाठी वेगळ्या प्रकारचा कामगंध असतो.
  • जगातील कीटकांच्या जवळपास १०० पेक्षा अधिक प्रजातींमधील कामगंधाच्या माहितीची नोंद केली गेली आहे. त्यात भारतातील पिकावर आढळणाऱ्या २० आणि साठविलेल्या धान्यावर येणाऱ्या ७ प्रजातींचा समावेश आहे.

कापसावरील बोंड अळीसाठी विशिष्ट कामगंध ल्यूर ः
पतंग - कामगंध ल्यूर
अमेरिकन बोंड अळी - हेलील्यूर
ठिपकेदार बोंड अळी - इरव्हिट ल्यूर
शेंदरी बोंड अळी - पेक्टिनो ल्यूर
अन्य अळ्यांसाठी ल्यूर
तंबाखूवरील अळीसाठी - स्पोडोल्यूर
पाने गुंडाळणाऱ्या अळीसाठी - ईरिन ल्यूर

कामगंध सापळा व त्याचे प्रमाण ः

  • सापळ्याच्या वरील भागाला छप्पर असून, तिथे ल्यूर बसविण्यासाठी जागा असते.
  • त्याखाली काही मोकळी जागा सोडून पिशवी उभी धरून ठेवण्यासाठी एक कडे असते.
  • त्यावर प्लॅस्टिक पिशवी बसवलेली असते.
  • हा सापळ्याच्या छप्पर पिकाच्या उंचीपेक्षा एक ते दोन फूट उंचावर राहील अशा प्रकारे काठीला बांधावे.
  • पिशवीचा खालचा भाग बंद करून काठीला बांधावा.
  • मोठ्या प्रमाणावर कीड पकडण्यासाठी हेक्टरी १० सापळे किडीनिहाय बसवावेत. तर किडींच्या आगमनाचे संकेत मिळण्यासाठी २ हेक्टर क्षेत्रास एक सापळा पुरेसा होतो.
  • कामगंध ल्यूरचे संयुगे वातावरणात ताबडतोब उडून जाऊन नष्ट होतात. तरीही त्यांचा परिणाम साधारणपणे एक महिनाभर टिकतो. ल्यूरच्या पॅकेटवर सांगितलेल्या काळानंतर ल्यूर बदलून नवी लावावी.
  • सापळ्याच्या पिशवीत अडकलेले पतंग ठराविक कालमर्यादेत काढून पिशव्या रिकाम्या करणे गरजेचे आहे.
  • किडीचे प्रमाण आर्थिक नुकसान पातळीपेक्षा अधिक दिसल्यास कीटकनाशकाचा वापर करावा. कीटकनाशकांचा वापर करण्यापूर्वी काढून ठेवावेत, आणि नंतर पुन्हा कामगंध सापळे लावावेत.

फायदे :

  • किडीच्या आगमनाचे संकेत त्वरित मिळाल्याने व्यवस्थापनाची दिशा निश्चित करता येते.
  • किडींची आर्थिक नुकसानीची पातळी निश्चित करता येते. उदा. अमेरिकन बोंड अळीचे ८ ते ९ पतंग प्रति सापळा सतत ५ ते ६ दिवस आढळणे.
  • कीड नियंत्रणासाठी वापर केल्यास रासायनिक कीटकनाशके आणि मजुरीचा खर्च कमी होतो.
  • किडींची संख्या कमी असतानाच सापळ्याद्वारे पिकाचे सांभाव्य नुकसान टाळता येते.
  • सापळे बिनविषारी असल्यामुळे वातावरणाचे प्रदूषण होत नाही.
  • परोपजीवी किडी सुरक्षित राहतात.
  • सापळ्यांचा वापर अत्यंत सुलभ व सोपा आहे.

डॉ. शिवाजी तेलंग, ९४२१५६९०१८
(सहायक कीटकशास्त्रज्ञ, कापूस संशोधन केंद्र, नांदेड.)

इतर कृषी सल्ला
हवामान बदल रोखण्यासाठी पावले उचलण्याची...हवामान बदलावरील आंतरसरकारी पॅनेल (...
कृषी सल्ला (कोकण विभाग)भात अवस्था ः फुलोरा ते दाणे भरणे अवस्था...
सीताफळावरील पिठ्या ढेकूण व्यवस्थापनपिठ्या ढेकूण (इंग्रजी नाव - मिलीबग) ही कीड...
नियोजन रब्बी ज्वारी लागवडीचे....कोरडवाहू रब्बी ज्वारी पेरणी १५ सप्टेंबर ते १५...
निर्मितीनंतर तणनाशकाचा...संशोधनाअंती मूलद्रव्यांचा शोध घेतल्यानंतर...
कृषी सल्ला (राहुरी विभाग)रब्बी ज्वारी अवस्था ः पेरणीपूर्व तयारी...
कृषी सल्ला (कोकण विभाग)भात अवस्था - फुलोरा ते दाणे भरणे काही...
भातावरील निळ्या भुंगेऱ्याचे नियंत्रणभुंगेरे गर्द निळ्या रंगाचे तर अळी भुरकट पांढऱ्या...
नियोजन रब्बी पिकांच्या लागवडीचे...कोरडवाहू शेतीत प्रति हेक्टरी रोपांची योग्य‍...
तणनाशकांची परिणामकारकता वाढविण्याचा...मजुरांच्या कमतरतेमुळे तणनाशकांचा वापर वाढला असला...
कपाशीवरील अमेरिकन लष्करी अळीचे नियंत्रणसुसरे (जि. नगर) तसेच परभणी जिल्ह्यातही कापूस...
केळीच्या पिल बागेतील सिगाटोका रोगाचे...केळी पिकावर दरवर्षी पिवळा करपा म्हणजेच ‘सिगाटोका...
मित्रबुरशींच्या संवर्धनातून लष्करी...सध्या राज्याच्या विविध भागात अनुकूल हवामानामुळे...
कृषी सल्ला : बीटी कापूस, सोयाबीन, मूग,...या वर्षी पावसाचे आगमन उशिरा झाले असले तरी काही...
गाजरगवत निर्मूलनासाठी नियमित सामुदायिक...पडीक जमिनी, मोकळ्या जागा, रस्त्याच्या कडा या...
पावसाचे प्रमाण कमी होत जाणारपालघर, नंदूरबार, धुळे, जळगाव नाशिक व विदर्भातील...
पावसाच्या खंड काळात घ्यावयाची काळजीपिकांची उगवण झाल्यावर सर्वसाधारण १५ ते २०...
पूरग्रस्त द्राक्षवेलीची मुळे कार्यरत...सांगली जिल्ह्यातील द्राक्ष विभागामध्ये जास्त...
कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी तणनाशकांसोबत...बहुतेक शेतकरी बंधू पावसाळ्यात पावसाची शक्‍यता...
पीक फेरपालटाद्वारे जपा जमिनीची सुपीकता महाराष्ट्रातील बहुतांश शेती ही कोरडवाहू असून,...