agricultural stories in Marathi, making of organic inputs at home level | Agrowon

सेंद्रिय निविष्ठांची घरगुती निर्मिती
एस. बी. झाडे, एम. एस. तायडे
शनिवार, 27 एप्रिल 2019

सेंद्रिय शेतीसाठी उपयुक्त निविष्ठा या शेतीवरच तयार केल्यास अधिक स्वस्त पडतात. आजच्या लेखात विविध अर्क, जीवामृत, बीजामृत तयार करण्याच्या पद्धती जाणून घेऊ.

निंबोळी अर्क
निंबोळी अर्काचा उपयोग हा विविध किडींच्या प्रतिबंध व नियंत्रणासाठी केला जातो. उदा. पांढरी माशी, मावा, तुडतुडे इ.

सेंद्रिय शेतीसाठी उपयुक्त निविष्ठा या शेतीवरच तयार केल्यास अधिक स्वस्त पडतात. आजच्या लेखात विविध अर्क, जीवामृत, बीजामृत तयार करण्याच्या पद्धती जाणून घेऊ.

निंबोळी अर्क
निंबोळी अर्काचा उपयोग हा विविध किडींच्या प्रतिबंध व नियंत्रणासाठी केला जातो. उदा. पांढरी माशी, मावा, तुडतुडे इ.

  ५ टक्के निंबोळी अर्क तयार करण्याची पद्धत
 उन्हाळ्यात (पावसाच्या सुरवातीस) निंबोळ्या उपलब्ध असताना त्या जमा कराव्यात. त्या चांगल्या वाळवून साफ करून त्यांची साठवण करावी. फवारणीच्या आदल्या दिवशी आवश्यक तेवढ्या निंबोळ्या बारीक कराव्यात. असा पाच किलो चुरा नऊ लिटर पाण्यात फवारणीच्या आदल्या दिवशी सायंकाळी भिजत टाकावा. एक लिटर पाण्यात २०० ग्रॅम साबणाचा चुरा वेगळा भिजत ठेवावा. दुसऱ्या दिवशी सकाळी निंबोळीचा अर्क पातळ फडक्यातून चांगला गाळून घ्यावा. त्या अर्कात एक लिटर पाण्यात तयार केलेले साबणाचे द्रावण मिसळावे. अर्क एकूण दहा लिटर होईल एवढे पाणी मिसळावे. वरीलप्रमाणे तयार केलेला एक लिटर अर्क पाण्यात मिसळून ढवळावा. त्वरित फवारणीसाठी वापरावा. निंबोळी अर्क फवारणीच्या दिवशीच तयार करून वापरल्यास चांगले निष्कर्ष दिसतात.

दशपर्णी अर्क (दहा पानांचा अर्क)
आपल्या शेतीच्या परिसरामध्ये उपलब्ध अशा १० वेगवेगळ्या झाडांच्या पानांपासून हा अर्क तयार करता येतो. दशपर्णी अर्काचा उपयोग बहुतांश किडी व काही प्रमाणात रोगांच्या नियंत्रणासाठी होऊ शकतो. दशपर्णी अर्कासाठी लागणाऱ्या वनस्पती व त्याचे प्रमाण ः  १) कडुनिबांचा पाला – ५ किलो २) घाणेरी (टणटणी) पाला – २ किलो ३) निरगुडी पाला – २ किलो ४) पपई पाला – २ किलो ५) गुळवेल/पांढरा धोतरा पाला – २ किलो ६) रुई पाला – २ किलो ७) लाल कण्हेर पाला – २ किलो ८) वन एरंडी पाला – २ किलो ९) करंज पाला – २ किलो १०) सीताफळ पाला – २ किलो
यासोबत २ किलो हिरव्या मिरचीचा ठेचा, पाव किलो लसूण ठेचा, ३ किलो गावरान गाईचे शेण, ५ लिटर गोमूत्र यांचे मिश्रण करून २०० लिटर पाण्यात सावलीत ठेवावे. वरून गोणपाटाने झाकावे. दिवसातून ३ वेळा काठीने ढवळून पुन्हा झाकण ठेवावे. अशाप्रकारे हे मिश्रण तीस दिवस आंबवावे. हा अर्क गाळून घ्यावा. उपलब्धतेनुसार प्लॅस्टिक डब्यामध्ये साठवून ठेवावा. हा अर्क सहा महिन्यांपर्यंत वापरता येतो.
वापरण्याची मात्रा – ५ लिटर अर्क प्रती ५०० लिटर पाणी या प्रमाणे प्रतिहेक्टरी फवारणीसाठी वापरावा.

   बीजामृत
 बीजामृताच्या बीजप्रक्रियेमुळे उगवणशक्ती वाढते. पिकाची वाढ जोमदार होत असल्याचा अनुभव आहे.
 साहित्य : २० लिटर पाणी, १ किलो देशी गाईचे शेण, १ लिटर गोमूत्र, १०० मिली दूध, जिवाणू माती मूठभर व ५० ग्रॅम चुना मिसळून हे मिश्रण २० लिटर पाण्यामध्ये चांगले ढवळून घ्यावे. पेरणीपूर्वी या मिश्रणाची बियाणांवर प्रक्रिया करावी.  

   अमृत पाणी
साहित्य : पावशेर देशी गाईचे तूप, १० किलो शेण, अर्धा किलो मध, २०० लिटर पाणी.
पद्धत ः १० किलो शेणामध्ये पावशेर तूप व अर्धा किलो मध मिसळून हे मिश्रण २०० लिटर पाण्यामध्ये चांगले ढवळून घ्यावे. जमीन वाफशावर असताना जमिनीवर शिंपडावे किंवा पाटाच्या पाण्यातून योग्य प्रमाणात सोडावे.

  जीवामृत
जीवामृत हे एक प्रकारचे जीवाणूचे  विरजन आहे. सोबतच ते अत्यंत चांगले बुरशीनाशक, विषाणू नाशक असल्याने त्याच्या फवारणीने बुरशी, विषाणू यांचा प्रादुर्भाव आटोक्यात येतो.
 साहित्य : २०० लिटर पाणी + १० किलो देशी गाईचे शेण + ५ ते १० लिटर देशी गाईचे गोमूत्र + १ किलो गूळ किंवा ४ लिटर उसाचा रस + १ किलो बेसन + १ मुठ बांधावरची जीवाणूयुक्त माती.
हे मिश्रण एका प्लॅस्टिक ड्रम किंवा टाकीमध्ये टाकून काठीने किंवा हाताने चांगले मिसळून घ्यावे. ड्रमच्या तोंडावर गोणपाट झाका व ते ४८ ते ७२ तासांकरिता सावलीत ठेवावे. दिवसातून दोनदा सकाळ व संध्याकाळ काठीने ढवळावे.
वरील द्रावण हे एक एकर फवारणीसाठी आहे.  
महिन्यातून १ ते २ वेळा पिकांना  २०० ते ४०० ली. जीवामृत द्यावे.
द्रावण तयार केल्यानंतर ते ७ दिवसांच्या आत वापरावे.  

 ः एस. बी. झाडे, ८८५५८२३५४६
(कृषी महाविद्यालय, रिसोड)

इतर ताज्या घडामोडी
खानदेशात मुगाचे दर स्थिर, उडदाच्या...जळगाव ः खानदेशातील प्रमुख बाजार समित्यांमध्ये...
नाशिकमध्ये कांद्याची आवक घटली; दरात वाढनाशिक : नाशिक कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये चालू...
औरंगाबादेत कोबी १००० ते १२०० रुपये...औरंगाबाद : येथील कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये...
परतीच्या मॉन्सूनसाठी अनुकूल वातावरणमहाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील भागावर १००६...
मानधनवाढीसाठी आशा कर्मचाऱ्यांचे मूक...नाशिक : आशा व गटप्रवर्तकांचे मानधन तिप्पट...
अकोल्यात पावसाळी वातावरणामुळे मूग...अकोला  ः गेल्या १५ दिवसांपासून कुठे रिमझिम...
ग्रामसेवकांच्या माघारीने...पुणे : राज्य शासनाकडून ग्रामसेवक संघटनेच्या...
हिंगोलीत खरिपात केवळ अकरा टक्के पीक...हिंगोली ः हिंगोली जिल्ह्यातील सर्वच बॅंकांनी यंदा...
नरोटेवाडीतील कालव्यातून हिप्परगा...सोलापूर  : शिरापूर उपसा सिंचन योजनेमधून...
रेशीम अळ्यांचे शास्त्रोक्‍त संगोपन आवश्...जालना : ‘‘चॉकी रेअरिंग सेंटरमुळे शेतकऱ्यांना...
परभणीत ८४९ कोटी ५६ लाख रुपयांची...परभणी ः छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
‘कडकनाथ’प्रकरणी ‘स्वाभिमानी’ आक्रमकसातारा : कडकनाथ घोटाळ्याप्रकरणी तिघांना आरोपीऐवजी...
पुराचे पाणी दुष्काळी भागाला देणार ः...कऱ्हाड, जि. सातारा ः महापुरामुळे सांगली,...
मुख्यमंत्र्यांच्या ताफ्यात सोडल्या...सांगली ः कडकनाथ कोंबडी घोटाळा प्रकरणांची चौकशी...
शरद पवार आजपासून राज्याच्या दौऱ्यावरमुंबई ः लोकसभा निवडणुकीपासून सुरू असलेली पक्षाची...
मोकाट जनावरांकडून पिकांचे नुकसान विंग, जि. सातारा ः अतिवृष्टीने खरीप धोक्‍यात...
नाशिकमध्ये उद्या द्राक्ष ऑक्टोबर छाटणी...नाशिक : महाराष्ट्र राज्य द्राक्ष बागायतदार संघ,...
सीताफळ कोरडवाहू क्षेत्रासाठी लाभदायी ः...अमरावती ः सीताफळ हे कोरडवाहू क्षेत्राला तारून...
वर्धा ः पांदण रस्ते विकासाकरिता दहा...वर्धा ः निविष्ठा व शेतमालाच्या वाहतुकीत पांदण...
अतिवृष्टीबाधितांना प्रशासनाकडून आर्थिक...गडचिरोली ः अतिवृष्टी व पुरामुळे बाधित झालेल्या...