agricultural stories in Marathi, manure & compost importance in farming | Agrowon

जमिनी सुपीकता, उत्पादकता वाढीसाठी शेणखत आवश्यक
विजय राऊत, डॉ. उल्हास सुर्वे
रविवार, 2 जून 2019

कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्रांद्वारे सर्व पिकांच्या लागवडीमध्ये शेणखत वापरण्याची शिफारस हमखास असली तरी शेणखतांचा वापर करण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. जैविक प्रक्रिया करून शेणखताचा वापर केल्यास अधिक फायदे मिळतात.

कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्रांद्वारे सर्व पिकांच्या लागवडीमध्ये शेणखत वापरण्याची शिफारस हमखास असली तरी शेणखतांचा वापर करण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. जैविक प्रक्रिया करून शेणखताचा वापर केल्यास अधिक फायदे मिळतात.

शेणखताच्या नियमित वापरामुळे जमिनीच्या कणांच्या रचनेत बदल होऊन, सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते. अशा स्थितीमध्ये पिकाच्या पांढऱ्या मुळीची चांगली वाढ होऊन, जमिनीतून अन्नद्रव्याचे शोषण चांगल्या प्रकारे होण्यास मदत होते. रासायनिक खतांच्या तुलनेमध्ये शेणखतातून मिळणाऱ्या अन्नद्रव्यांचे प्रमाण अत्यल्प असते. मात्र, त्यात सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण अधिक असल्याने उपयुक्त सूक्ष्मजीवांच्या वाढीसाठी अनुकूल वातावरण जमिनीत तयार होते. जमिनीत अन्नद्रव्ये उपलब्ध करणारे जिवाणू उदा. ॲझेटोबॅक्‍टर, स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू वाढतात. नियमित शेणखतांचा वापरामुळे  जमिनीत गांडुळांचे प्रमाणही वाढते.  
जमिनीतून वापरलेल्या जैविक कीडनाशकांचे उदा. ट्रायकोडर्मा, सुडोमोनास, पॅसिलोमायसिस, बिव्हेरिया, मेटारायझिम आणि जैविक खते, उदा. ॲझेटोबॅक्‍टर व नत्रासह अन्य अन्नद्रव्ये उपलब्ध करून देणाऱ्या जिवाणूंचे प्रमाण नैसर्गिकरीत्या वाढते. पाांढऱ्या मुळींची वाढ जोमदार होते. परिणामी झाडातील संजीवकांची निर्मिती आणि अन्नद्रव्याचे वहन उत्तम होते.   जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते. जमिनीच्या सामूमध्येही अपेक्षित बदल होतात.

 शेणखत वापरताना...

  • शेणामध्ये हुमणी, भुंगे, नारळावरील गेंड्या भुंग्याची अळी अशा अवस्था आढळतात. विविध भुंगेरावर्गीय किडींच्या अळ्या शेणखताद्वारे शेतात पसरून पिकास नुकसान पोचवितात. हुमणीसह विविध भुंगेरावर्गीय किडींची मादी मे-जून महिन्यांत शेणासारख्या कुजणाऱ्या पदार्थांमध्ये अंडी घालतात. त्यामुळे शेतातील शेणाचा खड्डा, ढिगारा, उकिरडा इत्यादी कडक उन्हाळ्यामध्ये हे शेणखत शेतात मिसळून द्यावे. शेणखत जमिनीत मिसळताना भुंगेऱ्यांच्या व हुमणीच्या अळ्या वेचून नष्ट कराव्यात.
  • काही शेतकरी शेतात शेळ्या-मेंढ्या गोलाकार रिंगणात बसवतात. अशा भागामध्ये पावसाळ्यात हुमणीचा प्रादुर्भाव अधिक दिसून येतो.
  • कुजणाऱ्या शेणात पिकांस उपद्रवी उदा. मररोग, मूळकूज, करपा, सडया रोग यासाठी कारणीभूत, बुरशी वाढू शकते. पूर्णपणे कुजलेले शेणखत वापरावे.
  • जमिनीची मशागत करताना शेवटी कुळवणीआधी हेक्‍टरी ५ ते १० टन शेणखत मिसळावे. फळबागांसाठी उपलब्धतेनुसार एकरी १०-१५ टन शेणखत मिसळावे.
  • भाजीपाला रोपवाटिकेमध्ये गादीवाफ्यावर चांगल्या कुजलेल्या शेणखतासोबत ट्रायकोडर्माचा वापर करावा.

शेणखतावरील प्रक्रिया

  • शेणखत चांगले कुजवण्यासाठी कंपोस्टिंग कल्चर वापरावे. प्रति टन शेणखतासाठी एक किलो/ लिटर कल्चर पुरेसे ठरते.
  • शेणखतातून होणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांचा प्रसार रोखण्यासाठी ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी, सुडोमोनास फ्लुरोसन्स या जैविक घटकांचा वापर शेणखड्ड्यात करावा. शेणकिड्यांच्या नियंत्रणासाठी मेटारायझिम ॲनिसोप्ली, बिव्हेरिया बॅसियाना यांसारख्या जैविक कीडनाशकांचा वापर करावा. त्यात ओलसरपणा राहील इतके पाणी शिंपडावे.
  • म्हशी, गाईंच्या गोठ्यातून आणल्या जाणाऱ्या शेणात प्लॅस्टिक बाटल्या, इंजेक्‍शन सिरींज, सुया, टाकाऊ पदार्थ, काच, प्लॅस्टिक हातमोजे, नळ्या आढळतात. त्या काढून टाकाव्यात.
  • भाजीपाला पिकात अर्धवट कुजलेले शेणखत मिसळल्यास शेण कुजताना निर्माण झालेल्या उष्णतेमुळे  पांढऱ्या मुळ्यांसह उपयुक्त सूक्ष्मजीव, गांडुळे, होऊ शकतो. असे शेणखत वापरणे टाळावे.

 ः विजय राऊत, ९८३४२०१४४२
(एकात्मिक पद्धती शेती संशोधन केंद्र, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी)

इतर सेंद्रिय शेती
जमिनीची सुपीकता, सूक्ष्मजीवांचा अतूट...वॉक्समन यांच्या सॉईल अॅण्ड मायक्रोब्स या...
जमीन अन् सूक्ष्मजीवपूर्वीच्या रासायनिक शेतीमध्ये...
जमिनी सुपीकता, उत्पादकता वाढीसाठी शेणखत...कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्रांद्वारे सर्व...
आरोग्यकार्डानुसार शेतात, व्यवस्थापनात...केवळ आरोग्यकार्डाचे वाटप झाले म्हणून...
दृश्य जीवशास्त्रांचाही विचार महत्त्वाचा...गेल्या काही भागांतून आपण आपल्या दृष्टिआड असणाऱ्या...
समजावून घ्या सेंद्रिय कर्बाचे स्थिरीकरणशाश्‍वत सुपीकतेसाठी टिकून राहणारा सेंद्रिय कर्ब...
जमिनीतील ओलावा मोजण्याच्या पद्धतीओलाव्याचे प्रमाण नेमके असल्यास पिकांची वाढ योग्य...
वाढवूया जमिनीतील सेंद्रिय कर्बसेंद्रिय कर्बांचे प्रमाण जमिनीच्या आरोग्यासाठी...
सेंद्रिय कर्ब जमिनीत साठवण्याच्या...कर्बाची साठवण निसर्गामध्ये विविध पदार्थांमध्ये,...
हवामान बदलाचा जमिनीच्या गुणधर्मांवर...जमिनीची निर्मिती हजारो वर्षांमध्ये होते. ती...
शेतीतील कर्ब चक्र जपू यापर्यावरणातील विविध मूलद्रव्यांच्या चक्रानुसार...
सेंद्रिय कर्ब, नत्र पुरवठ्यासाठी...सध्या प्रत्येक कुटुंबामध्ये जनावरांची संख्या कमी...
सेंद्रिय निविष्ठांची घरगुती निर्मितीसेंद्रिय शेतीसाठी उपयुक्त निविष्ठा या शेतीवरच...
तयार करा सेंद्रिय निविष्ठाअलीकडे सेंद्रिय शेतीकडे वळणाऱ्या शेतकऱ्यांची...
कडवंची : जमीन सुपीकतेसाठी बायोगॅस स्लरी कडवंचीमधील शेतकऱ्यांनी बायोगॅस संयंत्राची उभारणी...
गांडूळ नेमके काय काम करतो ? गेल्या काही भागांतून आपण आपल्या दृष्टिआड असणाऱ्या...
जैविक कीड-नियंत्रणासाठी उपयुक्त बुरशीगेल्या काही वर्षांमध्ये कीडनियंत्रणासाठी...
स्थानिक जातींची सेंद्रिय पद्धतीने लागवड...संकरीत जाती आणि रसायनांचा वापर यामुळे शेतकऱ्यांना...
बायोडायनॅमिक शेती पद्धतीचे महत्त्व,...बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ...
बायोडायनॅमिक पद्धतीने कमी काळात कंपोस्ट...बायोडायनॅमिक तंत्रज्ञान हे मूलत: भारतीय वेदांवर...