agricultural stories in Marathi, more crop per hactor with more knowledge | Agrowon

शाश्वत शेतीसाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’
डॉ. गोविंद जाधव
शनिवार, 22 जून 2019

पर्यावरण टिकवून ठेवतानाच शेती शाश्वत करणे अत्यावश्यक ठरत आहे. कृषी निविष्ठांचा वापर करताना नावीन्यपूर्णता, कार्यक्षमता यासोबतच शाश्वतता आणि पर्यावरणपूरक विचार आवश्यक आहे. किमान निविष्ठांतून अधिक उत्पादकता मिळविण्यासाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’ हे तत्त्वही रुजविणे आवश्यक आहे.

पर्यावरण टिकवून ठेवतानाच शेती शाश्वत करणे अत्यावश्यक ठरत आहे. कृषी निविष्ठांचा वापर करताना नावीन्यपूर्णता, कार्यक्षमता यासोबतच शाश्वतता आणि पर्यावरणपूरक विचार आवश्यक आहे. किमान निविष्ठांतून अधिक उत्पादकता मिळविण्यासाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’ हे तत्त्वही रुजविणे आवश्यक आहे.

हरितक्रांतीच्या कालखंडात कृषी उत्पादनवाढीचे प्रमुख साधन हे तंत्रज्ञान होते. मात्र, गेल्या एक-दोन दशकांमध्ये प्रमुख पिके व पशुधनाची उत्पादकता वाढीचे दर स्थिर आहेत किंवा कमी होण्यास सुरुवात झाली आहे. वाढत्या लोकसंख्येची अपेक्षित अन्नधान्य मागणी पूर्ण करण्यासाठी हा पीक उत्पादकता वाढीचा दर पुरेसा ठरणार नाही. कृषी आणि अन्न उत्पादनातील भविष्यातील वाढ सध्या लागवडीखाली असलेल्या शेतजमिनीच्या सधनतेतून किंवा सुपीकतेतून आली पाहिजे.
शेती अधिक उत्पादक करण्यासाठी रासायनिक खते, कीटकनाशके, शेती यंत्रे/अवजारे आणि इतर सामग्री याचा प्रति हेक्टरी अधिक वापर केला पाहिजे, हा समज खोलवर रुजला आहे. मात्र, अशा घटकांच्या अतिरेकी वापरामुळे पर्यावरणीय दुष्परिणाम वाढले. जमीन, पाणी व ऊर्जा यांसारखी प्रमुख नैसर्गिक संसाधने आहे तितकीच राहणार आहेत. उलट वाढत्या संख्येवर त्यांचे प्रमाण कमी होत जाणार आहेत. सोबतच वातावरणातील अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी, ढगफुटी, दुष्काळ, गारपीट यांचे प्रमाण व वारंवारता वाढत आहे. या दोन्हीचा मेळ घालून शेतीचे उत्पादन कसे वाढवता येईल, हा आपल्या अभ्यासाचा विषय असला पाहिजे. त्यासाठी पारंपरिक घटकांऐवजी शाश्वतता आणणाऱ्या घटकांचा वापर करण्याची आवश्यकता आहे. शाश्वत म्हणजे कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकाळ. दुर्मीळ निविष्ठांचा वापर करताना पारंपरिक विचारांनी चालणे परवडणारे नाही. त्यासाठी नावीन्यपूर्ण कल्पना वापरल्या तरच त्या दीर्घकाळ पुरतील. याला शाश्वत सधनता म्हणता येईल. एकाच वेळी शेतीची उत्पादकता वाढवणे आणि पर्यावरणीय परिणाम अत्यल्प ठेवणे ही जुळी प्रक्रिया राबवावी लागेल. त्याच्या प्रत्यक्ष कृतीसाठी पूर्वीच्या निविष्ठा प्रति हेक्टर तत्त्वाऐवजी अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर हे तत्त्व अवलंबणे गरजेचे आहे.

हे कसे करता येईल, ते उदाहरणातून पाहू.

  • केवळ ठिबक सिंचन संच वापरल्याने फायदा होत नाही, तर त्यासोबत योग्य पाणी, विद्राव्य खते यांचा वापर केला पाहिजे. त्याला आच्छादनाची जोड दिल्यास पाणी देण्याची वारंवारता कमी करता येईल. त्यातून ऊर्जेची बचत साधता येईल.
  • कृषी परिसंस्थेमध्ये जैविक नियमन यंत्रणा आणि वनस्पती-सूक्ष्मजीव यांच्या परस्परपूरक क्रियांचा समावेश असतो. त्यामुळे (१) वनस्पती पोषक तत्त्वांचे शोषण, (२) रोगास प्रतिकार, (३) पिकांवरील किडींच्या नैसर्गिक शत्रूंची वाढ आणि (४) वनस्पतीची वाढ यांना प्रोत्साहन मिळते. या सूक्ष्मजीवांच्या उपयोगातून आपले कृत्रिम खते आणि कीटकनाशकांवरील अवलंबन कमी होऊ शकेल.
  • जमिनीत सेंद्रिय पदार्थ वाढविणे, आच्छादन पिकांचा वापर, किमान मशागत, सुधारित पीक फेरपालट आणि सुधारित चराई अशा कृषी जमीन व्यवस्थापन पद्धती वापराव्या लागतील. त्यातून मातीमध्ये सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढून सुपीकता (कस) आणि पाणी धारण क्षमता वाढू शकते. अशा जमीन व्यवस्थापन पद्धतीचा विद्यमान शेतीक्षेत्रावर व्यापक अवलंब केल्यास वातावरणातील कर्ब वायूची (CO२) तीव्रता कमी होऊन शतकांच्या अखेरीपर्यंत जागतिक तापमान ०.२६ अंश सेल्सिअसपर्यंत कमी करण्याची क्षमता आहे. (संदर्भ ः अॅलेग्रा मेयर व सहकारी, २०१८)
  • अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे प्रमाण वाढत असून, त्यांच्यामध्ये उत्पादकता वाढवण्यासोबत व्यापार करण्याची क्षमता निर्माण करणे आवश्यक आहे. दर्जेदार उत्पादन, कापणीनंतर हाताळणी, पायाभूत सुविधा, मूल्यवर्धन श्रृंखला यासाठी शाश्वत शेतीसाठी अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर हे तत्त्व गावपातळीपर्यंत पोचवले पाहिजे. या ज्ञानामुळे गरीब शेतकरी बाजारपेठांशी जोडले जातील. त्यातून त्यांच्या फायद्यामध्ये वाढ होईल.
  • भविष्यात संसाधने दुर्मीळ होत जाणार आहेत. बदलत्या पर्यावरणीय आणि आर्थिक पार्श्वभूमीवर कृषी आणि अन्न उत्पादन आव्हान अधिक जटिल होणार आहे. त्यासाठी जैवविविधता, कार्यक्षमता, लवचिकता, एकत्रीकरण आणि उत्पादनक्षम तंत्रज्ञान व ज्ञान शेतीत आले पाहिजे. यासाठी देशातील कृषी संशोधन आणि विस्तार शिक्षण संस्थांनी खालील उपाययोजनांवर काम सुरू केले पाहिजे.
  1. शेतीमध्ये शाश्वतता आणण्यासाठी विविध पर्याय एकत्रित आणणे.
  2. शाश्वत सधनतेचा निर्देशक विकसित करणे.
  3. शाश्वत सधनता वाढविण्यासाठी धोरणात्मक प्रयत्न करणे.
  4. कृषी ज्ञानावर आधारीत अर्थव्यवस्थेची निर्मिती करणे.

डॉ. गोविंद जाधव, ९८९०९५४२३१
(माजी संचालक, विस्तार शिक्षण, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.)

इतर ताज्या घडामोडी
उद्योजकांच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची मदत...अकलूज, जि. सोलापूर : ‘‘देशातील काही श्रीमंत...
फांगदर येथे वाचन प्रेरणा दिनानिमित्त...नाशिक : देवळा तालुक्यातील फांगदर येथील...
यवतमाळ जिल्ह्यात ओल्या दुष्काळानंतरही...यवतमाळ  ः भूजल सर्व्हेक्षण विभागाने केलेल्या...
बागलाण व देवळा तालुक्यांत बाजरी काढणीला...नाशिक : बागलाण व देवळा तालुक्यांत लष्करी...
परभणी जिल्ह्यात कृषी संजीवनींतर्गत २१...परभणी : जिल्ह्यात जागतिक बॅंकेच्या अर्थसहाय्याने...
हमीभावापेक्षा कमी दराने कापसाची खरेदीनांदेड : नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांतील...
सांगली जिल्ह्यात अतिवृष्टीमुळे...सांगली : महापुरात खरीप पिकांचे मोठे नुकसान...
बीड जिल्ह्यात हमीभाव शेतीमाल खरेदीची...बीड : हमीदराने शेतीमाल खरेदीच्या नोंदणीत...
भाजप सरकारच्या काळात शेतकरी आत्महत्या...बीड : आम्ही विविध भागात औद्योगिक वसाहती आणि...
पुणे जिल्ह्यातील ३१७६ हेक्टर क्षेत्राला...पुणे  ः जिल्ह्यात २५ सप्टेंबरला झालेल्या...
पुणे जिल्ह्यात होणार २३५४ पीककापणी...पुणे   ः पिकांची उत्पादकता आणि पीकविमा...
पुणे जिल्ह्यात लसीकरण पडताळणीसाठी...पुणे  : महाराष्ट्र राज्य लाळ खुरकूत रोगमुक्त...
नगर जिल्ह्यात बाराशे हेक्टरवर ज्वारी...नगर : कृषी विभागाच्या उन्नत शेती समृद्ध...
सातारा जिल्ह्यात पावसाची उघडीप; खरीप...सातारा  ः पावसाने उघडीप दिल्याने खरिपातील...
रविकांत तुपकर यांचा पुन्हा `स्वाभिमानी`...कोल्हापूर : स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेच्या अंतर्गत...
वऱ्हाडात टेक्स्टटाइल, अन्न प्रक्रिया...अकोला  ः विदर्भातील वऱ्हाड हा भाग...
पावसाळी वातावरणात डाऊनी नियंत्रणासाठी...सर्वच द्राक्ष विभागामध्ये गुरुवार ते सोमवार (ता....
लातूर, उस्मानाबाद, नांदेड, हिंगोली,...उस्मानाबाद : मराठवाड्यातील लातूर, उस्मानाबाद...
धुळे : कांदा दरप्रश्‍नी शेतकरी संघटनेचे...धुळे  ः कांद्याचे दर बऱ्यापैकी वाढल्याने...
शिराळा तालुक्यात भाताचे उत्पादन २०...सांगली : शिराळा पश्‍चिम भाग हा भातपिकाचे माहेरघर...