agricultural stories in Marathi, more crop per hactor with more knowledge | Agrowon

शाश्वत शेतीसाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’

डॉ. गोविंद जाधव
शनिवार, 22 जून 2019

पर्यावरण टिकवून ठेवतानाच शेती शाश्वत करणे अत्यावश्यक ठरत आहे. कृषी निविष्ठांचा वापर करताना नावीन्यपूर्णता, कार्यक्षमता यासोबतच शाश्वतता आणि पर्यावरणपूरक विचार आवश्यक आहे. किमान निविष्ठांतून अधिक उत्पादकता मिळविण्यासाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’ हे तत्त्वही रुजविणे आवश्यक आहे.

पर्यावरण टिकवून ठेवतानाच शेती शाश्वत करणे अत्यावश्यक ठरत आहे. कृषी निविष्ठांचा वापर करताना नावीन्यपूर्णता, कार्यक्षमता यासोबतच शाश्वतता आणि पर्यावरणपूरक विचार आवश्यक आहे. किमान निविष्ठांतून अधिक उत्पादकता मिळविण्यासाठी ‘अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर’ हे तत्त्वही रुजविणे आवश्यक आहे.

हरितक्रांतीच्या कालखंडात कृषी उत्पादनवाढीचे प्रमुख साधन हे तंत्रज्ञान होते. मात्र, गेल्या एक-दोन दशकांमध्ये प्रमुख पिके व पशुधनाची उत्पादकता वाढीचे दर स्थिर आहेत किंवा कमी होण्यास सुरुवात झाली आहे. वाढत्या लोकसंख्येची अपेक्षित अन्नधान्य मागणी पूर्ण करण्यासाठी हा पीक उत्पादकता वाढीचा दर पुरेसा ठरणार नाही. कृषी आणि अन्न उत्पादनातील भविष्यातील वाढ सध्या लागवडीखाली असलेल्या शेतजमिनीच्या सधनतेतून किंवा सुपीकतेतून आली पाहिजे.
शेती अधिक उत्पादक करण्यासाठी रासायनिक खते, कीटकनाशके, शेती यंत्रे/अवजारे आणि इतर सामग्री याचा प्रति हेक्टरी अधिक वापर केला पाहिजे, हा समज खोलवर रुजला आहे. मात्र, अशा घटकांच्या अतिरेकी वापरामुळे पर्यावरणीय दुष्परिणाम वाढले. जमीन, पाणी व ऊर्जा यांसारखी प्रमुख नैसर्गिक संसाधने आहे तितकीच राहणार आहेत. उलट वाढत्या संख्येवर त्यांचे प्रमाण कमी होत जाणार आहेत. सोबतच वातावरणातील अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी, ढगफुटी, दुष्काळ, गारपीट यांचे प्रमाण व वारंवारता वाढत आहे. या दोन्हीचा मेळ घालून शेतीचे उत्पादन कसे वाढवता येईल, हा आपल्या अभ्यासाचा विषय असला पाहिजे. त्यासाठी पारंपरिक घटकांऐवजी शाश्वतता आणणाऱ्या घटकांचा वापर करण्याची आवश्यकता आहे. शाश्वत म्हणजे कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकाळ. दुर्मीळ निविष्ठांचा वापर करताना पारंपरिक विचारांनी चालणे परवडणारे नाही. त्यासाठी नावीन्यपूर्ण कल्पना वापरल्या तरच त्या दीर्घकाळ पुरतील. याला शाश्वत सधनता म्हणता येईल. एकाच वेळी शेतीची उत्पादकता वाढवणे आणि पर्यावरणीय परिणाम अत्यल्प ठेवणे ही जुळी प्रक्रिया राबवावी लागेल. त्याच्या प्रत्यक्ष कृतीसाठी पूर्वीच्या निविष्ठा प्रति हेक्टर तत्त्वाऐवजी अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर हे तत्त्व अवलंबणे गरजेचे आहे.

हे कसे करता येईल, ते उदाहरणातून पाहू.

  • केवळ ठिबक सिंचन संच वापरल्याने फायदा होत नाही, तर त्यासोबत योग्य पाणी, विद्राव्य खते यांचा वापर केला पाहिजे. त्याला आच्छादनाची जोड दिल्यास पाणी देण्याची वारंवारता कमी करता येईल. त्यातून ऊर्जेची बचत साधता येईल.
  • कृषी परिसंस्थेमध्ये जैविक नियमन यंत्रणा आणि वनस्पती-सूक्ष्मजीव यांच्या परस्परपूरक क्रियांचा समावेश असतो. त्यामुळे (१) वनस्पती पोषक तत्त्वांचे शोषण, (२) रोगास प्रतिकार, (३) पिकांवरील किडींच्या नैसर्गिक शत्रूंची वाढ आणि (४) वनस्पतीची वाढ यांना प्रोत्साहन मिळते. या सूक्ष्मजीवांच्या उपयोगातून आपले कृत्रिम खते आणि कीटकनाशकांवरील अवलंबन कमी होऊ शकेल.
  • जमिनीत सेंद्रिय पदार्थ वाढविणे, आच्छादन पिकांचा वापर, किमान मशागत, सुधारित पीक फेरपालट आणि सुधारित चराई अशा कृषी जमीन व्यवस्थापन पद्धती वापराव्या लागतील. त्यातून मातीमध्ये सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढून सुपीकता (कस) आणि पाणी धारण क्षमता वाढू शकते. अशा जमीन व्यवस्थापन पद्धतीचा विद्यमान शेतीक्षेत्रावर व्यापक अवलंब केल्यास वातावरणातील कर्ब वायूची (CO२) तीव्रता कमी होऊन शतकांच्या अखेरीपर्यंत जागतिक तापमान ०.२६ अंश सेल्सिअसपर्यंत कमी करण्याची क्षमता आहे. (संदर्भ ः अॅलेग्रा मेयर व सहकारी, २०१८)
  • अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे प्रमाण वाढत असून, त्यांच्यामध्ये उत्पादकता वाढवण्यासोबत व्यापार करण्याची क्षमता निर्माण करणे आवश्यक आहे. दर्जेदार उत्पादन, कापणीनंतर हाताळणी, पायाभूत सुविधा, मूल्यवर्धन श्रृंखला यासाठी शाश्वत शेतीसाठी अधिक ज्ञान प्रति हेक्टर हे तत्त्व गावपातळीपर्यंत पोचवले पाहिजे. या ज्ञानामुळे गरीब शेतकरी बाजारपेठांशी जोडले जातील. त्यातून त्यांच्या फायद्यामध्ये वाढ होईल.
  • भविष्यात संसाधने दुर्मीळ होत जाणार आहेत. बदलत्या पर्यावरणीय आणि आर्थिक पार्श्वभूमीवर कृषी आणि अन्न उत्पादन आव्हान अधिक जटिल होणार आहे. त्यासाठी जैवविविधता, कार्यक्षमता, लवचिकता, एकत्रीकरण आणि उत्पादनक्षम तंत्रज्ञान व ज्ञान शेतीत आले पाहिजे. यासाठी देशातील कृषी संशोधन आणि विस्तार शिक्षण संस्थांनी खालील उपाययोजनांवर काम सुरू केले पाहिजे.
  1. शेतीमध्ये शाश्वतता आणण्यासाठी विविध पर्याय एकत्रित आणणे.
  2. शाश्वत सधनतेचा निर्देशक विकसित करणे.
  3. शाश्वत सधनता वाढविण्यासाठी धोरणात्मक प्रयत्न करणे.
  4. कृषी ज्ञानावर आधारीत अर्थव्यवस्थेची निर्मिती करणे.

डॉ. गोविंद जाधव, ९८९०९५४२३१
(माजी संचालक, विस्तार शिक्षण, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.)


इतर कृषी सल्ला
मत्स्यपालन : तंत्र बायोफ्लॉक उत्पादनाचे...फ्लॉकची इष्टतम पातळी ही संवर्धनयोग्य माश्यांच्या...
या आठवड्यात ढगाळ, थंड, कोरडे हवामान...महाराष्ट्राच्या मध्य भागावर पूर्व व पश्‍चिम...
सुधारित पद्धतीने करा हळद काढणीसर्वसाधारणपणे जातीपरत्वे हळद काढण्यास ७ ते ९...
असे करा संत्रा बागेत आंबिया बहरासाठी खत...संत्रा-मोसंबी बागेपासून आर्थिक उत्पादन...
कृषी सल्लावाल  फुलोरा अवस्था वाल पिकावरील शेंगा...
तुरीवरील शेंगमाशीचे नियंत्रणतूर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख डाळवर्गीय पीक आहे....
भविष्यासाठी नद्या जपण्याची गरजप्रत्यक्ष जीवनामध्ये हवामानाचे विविध बदल जाणवून...
फळबागेत आच्छादन कराफळपिकांमध्ये साधारणपणे १० अंश सेल्सिअसपेक्षा...
अशी करा नवीन द्राक्ष लागवडीची तयारीद्राक्ष लागवडीसाठी हा कालावधी महत्त्वाचा आहे....
राज्यात थंडीचे प्रमाण सामान्य राहील सह्याद्री पर्वतरांगांवर हवेचा दाब १०१४...
एल निनो म्हणजे नेमके काय ?हवामानाविषयी माहितीमध्ये सातत्याने ऐकू येणाऱ्या...
गारपीटग्रस्त संत्रा बागेसाठी उपाययोजनामराठवाड्यातील काही भागांसह विदर्भात पुन्हा पाऊस व...
असे करा आंब्यावरील तुडतुड्यांचे नियंत्रणलांबलेल्या पावसामुळे आंबा पिकातील पालवीचा कालावधी...
असे करा वाढीच्या अवस्थेनुसार गहू...गव्हाच्या अधिक उत्पादनासाठी योग्य पाणी...
असे करा गव्हावरील तांबेरा रोगाचे...गहू पिकाचा हंगाम सुरू होऊन दोन महिने उलटून गेले...
असे करा ज्वारी, गव्हावरील खोडमाशीचे...रब्बी हंगामातील ज्वारी व गहू पिकावर खोडमाशीचा...
असे करा करडईवरील मावा किडीचे व्यवस्थापन...करडईवर जगामध्ये  एकूण ७९ प्रकारच्या किडीची...
कृषी सल्ला : तूर, हरभरा, ज्वारी, कांदा...तूर शेंगा पक्वतेची अवस्था शेंग माशी, घाटे अळी...
लिंबूवर्गीय फळपीक सल्लासंत्रा-मोसंबी आंबे बहराचे नियोजन या वर्षी अगदी...
असे करा गहू पिकावरील खोडमाशी व मावा...गहू पिकात बुटक्या आणि मध्यम बुटक्या वाणांचा...