agricultural stories in Marathi, prevent toxicity of sorgham forage | Agrowon

कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे वाचवा
डॉ. कल्याणी वा. सरप, डॉ. एस. यू. नेमाडे
बुधवार, 19 जून 2019

कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने जनावरांना विषबाधा होते. असा कोवळा पाला शक्यतो जनावरे खाणार नाहीत, याकडे लक्ष द्यावे. चुकून खाण्यात आल्यास त्वरित पशुवैद्यकांचा सल्ला घेऊन व्हिनेगरचे द्रावण पाजावे.

कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने जनावरांना विषबाधा होते. असा कोवळा पाला शक्यतो जनावरे खाणार नाहीत, याकडे लक्ष द्यावे. चुकून खाण्यात आल्यास त्वरित पशुवैद्यकांचा सल्ला घेऊन व्हिनेगरचे द्रावण पाजावे.

उन्हाळ्यामधील चाराटंचाईमुळे जनावरे थोड्या फार प्रमाणात दिसेल ती हिरवी पाने खातात. काही ठिकाणी जनावरांनी ज्वारीची कोवळी पाने खाल्‍ल्याने विषबाधा होते. ज्वारी पिकातील हायड्रोजन सायनाइट या विषारी घटकामुळे जनावरांना विषबाधा होते. विशेषतः कोवळ्या ज्वारीचा चारा खाल्ल्यामुळे विषबाधा होते.
ज्वारीतील सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड हा विषारी घटक सुमारे हजार वनस्पती प्रजातींमध्ये आढळून येतो. अपरिपक्व पिकामध्ये या घटकाचे प्रमाण सर्वाधिक आढळून येते. ज्या जमिनीत नायट्रोजनचे प्रमाण अधिक व फॉस्फरसचे प्रमाण कमी असते अशा जमिनीतील पिकामध्ये सायनोजेनिक ग्लायकोसाइडचे प्रमाण अधिक असते.

सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड हा विषारी घटक असणाऱ्या वनस्पती :
गुडघ्याइतक्या उंचीची ज्वारी, बाजरी
हिरवा कोवळा मका, जांभळाची पाने व बिया, निलगिरीची पाने

विषबाधा झाल्यावर दिसणारी लक्षणे :

विषारी घटक (सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड) असणारी वनस्पती पिके जास्त प्रमाणात खाल्ल्यास जनावर दगावते.
जनावर अस्वस्थ होते, श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यामुळे धापा टाकते.
जनावर अडखळत चालते, जास्त प्रमाणात लाळ गळते, डोळ्यांत पाणी येते, सतत लघवी करते व शेण टाकते.
डोळ्यांच्या बुबुळांचा आकार वाढतो.
हिरड्या व पापण्यांच्या आतील त्वचा गडद लाल रंगाची होते.
स्नायूचा कंप होऊन स्नायू आकुंचन पावतात.
जनावरांच्या तोंडाद्वारे चारवट पडते व त्याचे पोट फुगते.
हृदयाचे ठोके वाढतात.
ऑक्सिजनची कमतरता भासून जनावर दगावते.

उपचार :
कोवळे ज्वारी पीक जनावरांनी खाल्ल्याचे लक्षात येताच तत्काळ पशुवैद्यकाकडून तपासणी करावी.
तात्पुरत्या उपायासाठी ४ लिटर व्हिनेगर १५ ते २० लिटर थंड पाण्यात मिसळून जनावरास पाजावे.

प्रतिबंधात्मक उपाययोजना :

जनावरास कोवळी ज्वारी खाऊ देऊ नये.
ज्वारीचे पीक १८ ते २४ इंच उंचीचे झाल्याशिवाय ते चारा म्हणून वापरू नये.

कार्यक्रम समन्वयक, विषय विशेषज्ञ (पशुसंवर्धन)
कृषी विज्ञान केंद्र, यवतमाळ.

इतर कृषिपूरक
गोठ्याची स्वच्छता ठेवा, माश्यांवर...गोठ्यामध्ये अस्वच्छता असल्यास माश्यांचा...
गाभण जनावरांकडे द्या लक्षपावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात....
जनावरांच्या आरोग्याकडे द्या लक्ष गोठ्यातील ओलसर व कोंदट वातावरणामुळे जनावरांच्या...
प्रक्रियेतून वाढवा कोरड्या चाऱ्याची...निकृष्ट दर्जाच्या कोरड्या चाऱ्यावर प्रक्रिया करून...
चिकन, मांस विक्रीसाठी गुणवत्ता नियमचिकन, मांस विक्रेत्यांना परवाना घेण्यासाठी...
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...
जनावरांना द्या पुरेसा आहार, पाणीजनावरांना आपण गरजेनुसार पाणी देण्याऐवजी आपल्या...
दूध गुणवत्तावाढीसाठी सुप्त कासदाह टाळादुधाळ जनावरांमध्ये साधारणपणे १० ते १२ टक्के या...
सक्षम करा दुग्धव्यवसाय डेअरी हा व्यवसाय म्हणून पाहावा. त्याचे अर्थकारणही...
वाढत्या तापमानात गाई, म्हशींचे आरोग्य...सध्या काही भागांत प्रमाणापेक्षा उष्ण तापमान व...
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...