agricultural stories in Marathi, Technowon, fogging technology for crop enviornment | Agrowon

वातावरण नियंत्रणासाठी फॉगिंग तंत्राचा वापर

कोमल गाडेकर
बुधवार, 11 ऑगस्ट 2021

तापमानामध्ये सातत्याने वाढ होत असून, त्याचा फटका पिकांनाही बसत आहे. अशा वेळी आधुनिक बंदिस्त किंवा अर्धबंदिस्त शेतीमध्ये तापमान व आर्द्रता असे दोन्ही वातावरणीय घटक नियंत्रित ठेवण्यासाठी धुके तयार करणारी यंत्रणा (फॉगिंग) वापरली जाते. त्याविषयी अधिक माहिती घेऊ.

पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक ते तापमान, आर्द्रता यांचे संतुलित प्रमाण ठेवण्याची आवश्यकता असते. ही बाब पारंपरिक शेतीमध्ये नियंत्रित करणे अवघड असते. तुलनेने नियंत्रित शेतीमध्ये विशेषतः बंदिस्त किंवा अर्धबंदिस्त प्रकारच्या हरितगृहामध्ये आधुनिक पद्धतीने वातावरणातील विविध घटकांचे नियोजन करता येते. यामुळे पिकाच्या उत्पादन वाढीसोबतच दर्जाही सुधारतो.

समशीतोष्ण वातावरणात संपूर्ण बंदिस्त हरितगृहात तापमान कमी करण्याच्या उद्देशाने फॅन-पॅड प्रणालीचा वापर केला जातो. मात्र अर्धबंदिस्त किंवा शेडनेटमध्ये थंडावा निर्माण करण्यासाठी जमिनीवर पाणी मारणे, पानांवर पाण्याची फवारणी करणे किंवा जमिनीवर मुळालगत पाण्याचे तुषार उडवणे (मिस्टिंग) या पद्धतींचा वापर केला जातो. यातून थंडावा निर्माण होत असला, तरी यातून अनेक वेळा अधिक पाणी होऊन पिकाभोवतीची आर्द्रता प्रमाणापेक्षा अधिक वाढण्याचा धोका असतो. अधिक आर्द्रतेमुळे रोगांच्या प्रसाराचा धोका वाढतो. अपेक्षेइतके आर्द्रता तर पिकांसाठी मिळाली पाहिजे, त्यासाठी सामान्यतः पाण्याचे अत्यंत लहान कण किंवा धुके उपयुक्त ठरू शकते.

धुके तयार करण्याची पद्धत ः
उच्च दाबाखाली (सुमारे ७०० ते १००० पीएसआय) हवा आणि पाण्याचे सूक्ष्म थेंब (२० ते ४० मायक्रॉन) यांच्या साह्याने धुके तयार केले जाते. यामुळे वातावरणात आर्द्रतेची पातळी राखण्यास मदत करते. पिकांची पाने, मुळांचा भाग ओलसर ठेवण्यास मदत करते.

धुके कधी व कोणत्या स्थितीत तयार करतात?
विशेषतः वातावरण कोरडे असताना, हवेतील आर्द्रता कमी असताना आणि तापमान ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त असताना धुके तयार करण्याची यंत्रणा वापरली जाते. विशेषतः उन्हाळ्यात पिकांचे वाढलेले तापमान नियंत्रणात ठेवण्यासाठी त्याचा फायदा होतो.
हरितगृहामध्ये साधारणतः दिवसा ६० ते ७० टक्के व रात्री ७० ते ८० टक्के आर्द्रता नियंत्रित ठेवणे शक्य होते. अशा पोषक वातावरणात वनस्पतींची वाढ चांगली होते.

या पिकांसाठी फायदेशीर ः
धुके तयार करण्याची पद्धत साधारणतः भाजीपाला (उदा. टोमॅटो, काकडी आणि मिरची इ.), फुलपिके (उदा. जरबेरा, कार्नेशन इ.), परदेशी जातींची फुले किंवा शोभीवंत वनस्पती, रोपवाटिकांमध्ये वापरली जाते.

या पिकांसाठी वापरू नये
धुके तयार करण्याची पद्धत काही भाजीपाला पिकासाठी वापरली जात नाही. विशेषतः ज्या भाजीपाला पिकांत पानांची संख्या जास्त असून, दाटी असते, तिथे पाण्याचे दव किंवा ओलसरपणा जास्त काळ टिकून राहतो. त्यामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव व प्रसार होण्यासाठी अनुकूल वातावरण तयार होऊ शकते.

अधिक धुक्यामुळे पसरणारे रोग ः
भाजीपाला पिकांवर जास्त प्रमाणावर धुक्यामुळे रोग पसरतात. उदा. पालकामध्ये ओलसरपणा जास्त काळ टिकून राहतो. फुलांवर धुके किंवा ओलसरपणा अधिक काळ राहिल्यास ते सडण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू होते. त्यासाठी बॉट्रायटिस, ग्रे-मोल्ड व बुरशीजन्य कारणीभूत ठरू शकते.

धुके तयार करण्याच्या पद्धतीचे आरेखन कसे करतात?
धुके तयार करण्याची पद्धतीचा आराखडा (layout), आरेखन (design) व कार्य (operation) हे अत्यंत काळजीपूर्वक करावे लागते. केवळ एक मिनिटांसाठी धुके तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू केल्यानंतर हरितगृहातील तापमान ४ ते ५ अंश सेल्सिअसपर्यंत कमी करता येते. अर्थात, फॉगिंग प्रणालीचे आरेखन हे पूर्णतः नोझलच्या प्रकारानुसार वेगवेगळे असू शकते.

साधारणतः दोन प्रकारचे नोझल वापरले जातात.
१) एकमेकांत घट्ट अडकून राहणारे नोझल
२) गोल फवारा देणारे नोझल
नोझलच्या बारीक छिद्रातून उच्च दाबाखाली पाणी जात असताना त्याचा वेग वाढतो. अंतर्गत पातळीवरील विशिष्ट रचनेमुळे पाणी बाहेर अत्यंत सूक्ष्म कणांच्या स्वरूपात फेकले जाते. थेंबाचा आकार हा २० ते ४० मायक्रॉन इतका असतो. लहान कणांमुळे धुक्यासारख्या वातावरण तयार होते. अशा नोझलपासून एक ते तीन मीटर अंतरावर हात धरल्यास पाण्याचे थेंब न जाणवता हात ओलसर होतो. पाण्याच्या कणांचा आकार अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे त्यातील बहुतांश कणांचे बाष्पीभवनही हवेतच व वेगाने होते. त्यामुळे पिकांवर ओलावा अधिक काळ टिकत नाही. ओलाव्यामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता कमी होते.

लक्षात ठेवावयाच्या तांत्रिक बाबी :
१) आरेखन करताना धुके तयार करणारे नोझलचा फवारा किती व्यासाचा पडतो, यानुसार एकमेकांना अत्यंत १५ ते २० टक्के इतके ओव्हरलॅपिंग होईल अशा प्रकारे नियोजन करावे.
२) दोन लॅटरलच्या ओळी व दोन नोझल यामधील अंतर समप्रमाणात असावे. उदा. नोझलची जोडणी ३ मी. × ३ मी. अंतरावर करता येईल.
३) फॉगिंग यंत्रणा नेमकी किती काळ चालवायची, याचा कालावधी हरितगृहातील तापमान व आर्द्रता यावरून निश्‍चित करावा.
४) पाण्याचा दाब कमी झाल्यानंतर किंवा बंद केल्यानंतर नोझलमधून पाण्याचे थेंब गळत राहू नयेत, यासाठी अँटी ड्रीप प्रकारचे नोझल वापरावेत.
५) हरितगृहातील तापमान कमी होण्यासाठी धुके वापरण्याच्या पद्धतीसोबत वायुविजन प्रणाली प्रभावी असणे आवश्यक आहे. अन्यथा, केवळ आर्द्रता वाढून पुन्हा तापमान वाढण्याची शक्यता असते.
६) फॉगिंग प्रणाली व्यवस्थित चालण्यासाठी १२०-१४० मेशची जाळी असलेली गाळण यंत्रणा वापरावी.
७) फॉगिंगसाठी जड किंवा अधिक क्षार असलेले पाणी वापरू नये. यामुळे नोझलच्या छिद्रात क्षाराचे थर साचून ते अंशतः किंवा पूर्णपणे बंद पडू शकतात. तसेच क्षाराचे थर पिकांच्या पानावर साचून त्याचे विपरीत परिणाम होऊ शकतात.

कोमल गाडेकर, ९६०४७४३५९४
(सहायक प्राध्यापक -सिंचन व निचरा अभियांत्रिकी विभाग, के. के. वाघ कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नाशिक)
 


इतर टेक्नोवन
संपूर्ण कुजलेल्या कंपोस्ट खतांचाच वापर...अर्बाना कॅम्पेन येथील इल्लिनॉइज विद्यापीठातील...
‘इंडो- इस्राईल तंत्रज्ञानातून संत्रा...नागपुरी संत्र्याची हेक्टरी उत्पादकता वाढण्यासाठी...
चीज उद्योगातील निवळीपासून मिळवता येतील...चीजनिर्मिती व्यवसायामध्ये मिळणाऱ्या निवळीसारख्या...
एकात्मिक पद्धतीने कमी करता येईल ...विनामशागत शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या शेतीमध्ये...
नवे अन्न गोठवण तंत्र वाचवेल प्रचंड ऊर्जागोठवलेल्या खाद्यपदार्थांचा दर्जा सुधारण्यासाठी...
विद्यार्थ्यांनी तयार केले ऊस लागवड यंत्रमहाराष्ट्रामध्ये उसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात...
पिकाच्या गरजेवेळीच पाणी देणारे ‘ग्रो...आपण पिकाला पाणी कधी देतो? पिकाला गरज असताना की...
परागवाहकांच्या सुरक्षिततेसाठी ‘आभासी...परागवाहकांसाठी सुरक्षित जागा असे म्हटल्यावर...
तंत्र व चोख व्यवस्थापानातून वाढवली...दीडशे दिवस पीक कालावधी, टोकण पद्धतीची लागवड, ठिबक...
केळी पिठापासून नावीन्यपूर्ण पदार्थ...केळी ताजी खाण्यासोबतच त्यापासून विविध मूल्यवर्धित...
मूलस्थानी जलसंधारणासाठी बंदिस्त वाफे...सातत्याने बदलत असलेल्या वातावरणात कृषी...
तलावातील शास्त्रीय मत्स्यपालनातून वाढले...बराकपूर (कोलकाता) येथील केंद्रीय भूजलाशयीन मत्स्य...
स्मार्टफोन स्क्रीनवर तपासता येईल माती,...केवळ फोन करणे किंवा गेम खेळण्यापेक्षाही...
पिकांच्या काढणीसाठी ‘रिपर बाइंडर’पारंपरिक पद्धतीने पिकांच्या काढणीसाठी एकरी १० ते...
मका मुळांची वाढ, कोन ठरवणारे जनुक ओळखलेमुळाची वाढ होताना त्यांचा कोन निर्धारित करण्याचे...
वातावरण नियंत्रणासाठी फॉगिंग तंत्राचा...पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक ते तापमान, आर्द्रता...
अशोक कोळपे ठरतेय शेतकऱ्यांना उपयोगीशेतीत मजूर ही सर्वात मोठी समस्या ठरत असून...
सौरऊर्जेवर कार्यरत सूक्ष्मजीव पुरवतील...आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा गट सौरऊर्जेवर अधिक...
बुरशींच्या संबंधाने वनस्पतींच्या गाली...जेव्हा वनस्पतीच्या मुळाभोवती उपयुक्त बुरशींची...
सोयाबीनमधील सुधारित तंत्र पोचले...परभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी...