agricultural stories in Marathi, Technowon, mechanisation of rice crop in nursary, planting | Page 2 ||| Agrowon

पंजाबातील बद्दुवाल गावाने रचला यांत्रिकीकरणातून इतिहास

टीम अॅग्रोवन
बुधवार, 22 सप्टेंबर 2021

२६ शेतकऱ्यांनी आपापल्या गरज आणि आर्थिक कुवतीनुसार मनुष्यचलित, अर्धस्वयंचलित किंवा संपूर्ण स्वयंचलित पुनर्लागवड यंत्रे खरेदी केली. मग या यंत्रांचा वापर केवळ स्वतःच्या गावापुरताच न राहता आसपासच्या गावामध्ये होऊ लागला. आज या परिसरातील १६५० हेक्टर ( सुमारे ६५ टक्के) क्षेत्रामध्ये यंत्राद्वारे भात पुनर्लागवड होत आहे.

भारतातील भात आणि गहू यांचे कोठार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या हरियाना, पंजाब राज्यांमध्ये आजवर पारंपरिक पद्धतीने शेती केली जात होती. या पिकांच्या उत्पादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बियाणे, खते, कीटकनाशके, सिंचनाचे पाणी इ. निविष्ठांचे प्रमाण अचूकतेपेक्षा अंदाजावर आधारित होते. याचा फटका पर्यावरणाला तर बसतोच, पण शेतकऱ्यांनाही प्रति किलो निविष्ठा उत्पादनाचे प्रमाण कमी राहते. परिणामी खर्चात वाढ होते. यावर मात करण्यासाठी विविध स्रोत संवर्धन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासाठी संशोधन संस्थांनी कंबर कसली आहे. स्रोत संवर्धन तंत्रामध्ये पारंपरिक भात पुनर्लागवड तंत्राऐवजी सरळ पेरणी, जमिनीसाठी लेसर आधारित जमीन सुधारणा यांचा समावेश आहे.

गेल्या दशकांमध्ये मजुरांची समस्या सर्वच शेतीक्षेत्राला मोठ्या प्रमाणात जाणवत आहे. त्यात गेल्या दीड वर्षामध्ये कोरोनामुळे मजुरांचा आणखीनच तुटवडा जाणवत आहे. परिणामी यंत्रे, तंत्रज्ञानाच्या वापराकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढत आहे. यात बद्दुवाल (जि. मोगा) या छोट्याशा गावाने चांगलीच आघाडी घेतली आहे. अनेक शेतकरी आता यांत्रिक पद्धतीने भाताची पुनर्लागवडही करत आहेत. सध्या बाजारात दोन प्रकारची भात पुनर्लागवड यंत्रे उपलब्ध आहेत. मागून चालवता येणाऱ्या यंत्राने केवळ दोन ते तीन माणसांच्या साह्याने या यंत्राद्वारे २.५ एकर पुनर्लागवड करणे शक्य होते. चार चाकांना गती देणाऱ्या स्वयंचलित भात पुनर्लागवड यंत्राद्वारे पाच माणसांच्या साह्याने ८ ते १० एकर प्रति दिन पुनर्लागवड करता येते. या यंत्रांचा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे एक समान अंतरावर रोपांची लागवड होत असल्यामुळे रोपांची संख्या प्रति एकरी योग्य राहते. त्यात रोपांची वाढीसाठी योग्य तितके अंतर, खेळती हवा, फवारणी करण्याची गरज भासल्यास चालण्यासाठी मोकळी जागा अशा अनेक कारणांमुळे उत्पादनामध्ये वाढ शक्य होते. पारंपरिक पद्धतीने रोपांची संख्या कमी अधिक राहत असल्याने पिकांची वाढ आणि उत्पादनावर विपरीत परिणाम होतो.

यांत्रिक पुनर्लागवडीसाठी मॅट पद्धतीची रोपवाटिका ही पूर्वअट असते. बद्दुवाल गावाने मॅट पद्धतीची रोपवाटिका करण्यासाठी ट्रे किंवा पॉलिथिन शीटचा वापर करण्याची पद्धत वापरली आहे. पॉलिथिन पेपरवर एक फ्रेम ठेवली जाते. त्या फ्रेममध्ये शेतातील माती भरली जाते. त्यात भात बियाणे लावले जातात. या पद्धतीने तीन ते चार एकरासाठी भात रोपवाटिका करण्यासाठी दोन माणसे पुरेशी होतात. या प्रक्रियेसाठी ट्रॅक्टर चलित नर्सरी सीडरही उपलब्ध आहेत. त्याद्वारे जमिनीवर पॉलिथिन पेपर अंथरण्यापासून बाजूची माती त्यावर उचलून घेणे, त्यावर बिया पसरणे ही सर्व कामे एकाच वेळी केली जातात. या यंत्रामुळे प्रति तास ०.२८ एकर क्षेत्र ( आठ तासात २.२४ एकर क्षेत्र) रोपवाटिका शक्य होते. मजुरांची संख्या व कष्ट कमी होतात. उत्पादन खर्चातही सुमारे ६० टक्क्यांपर्यंत बचत होते.

‘केव्हिके’चे प्रशिक्षणात योगदान ः
कोणत्याही नवे तंत्र शिकताना किंवा अवलंबताना काही अडचणी नक्कीच येतात. रोपवाटिका कशी करायची, माणसांद्वारे चालणारी यंत्रे, अर्ध किंवा संपूर्ण स्वयंचलित यंत्रे कशी चालवायची, याची माहिती पोचून कौशल्य शेतकऱ्यांमध्ये निर्माण होण्यास काही कालावधी नक्कीच लागतो. या टप्प्यामध्ये बद्दुवाल येथील कृषी विज्ञान केंद्राने मोठे काम केले. त्यांनी पारंपरिक पद्धतीच्या रोपवाटिकांपासून शेतकऱ्यांना मॅट पद्धतीच्या रोपवाटिकांकडे व यांत्रिक लागवडीकडे वळविण्यासाठी परिश्रम घेतले. त्यांनी मोगा जिल्ह्यातील धरमकोट ब्लॉकमध्ये शेतकऱ्यांची सातत्याने प्रशिक्षणे घेतली. एकट्या बद्दुवाल गावामध्ये ६४६ लहान आणि मध्यम शेतकरी कुटुंबे असून, त्यांच्याकडे २८०० एकर शेती आहे. त्यातील ९० टक्के क्षेत्रामध्ये भात आणि गहू ही पीक पद्धती राबवली जाते.

‘मास्टर ट्रेनर’ ते व्यावसायिक
२०१३ मध्ये बद्दुवाल गावातील शेतकरी गुरजंत सिंग यांनी पहिला यांत्रिक भात प्लॅंटर खरेदी केला. त्यानंतर मॅट पद्धतीने रोपवाटिका करून यंत्राने पुनर्लागवड सुरू केली. सुरवातीपासून यंत्राद्वारे लागवडीचा अनुभव मिळाल्याने याच शेतकऱ्याला कृषी विज्ञान केंद्राने मास्टर ट्रेनर म्हणून प्रोत्साहन दिले. अनेक शेतकऱ्यांना या

नव्या तंत्राचे फायदे दिसून लागल्याने त्यांच्या मागोमाग अनेकजण नव्या तंत्राकडे वळले. गुरजंत सिंग यांनी स्वतःच मोठ्या प्रमाणात मॅट पद्धतीने रोपे तयार करण्याचा व्यवसाय सुरू केला. त्यानंतर यंत्र भाड्याने देऊन लागवडीचाही व्यवसाय जोमात सुरू झाला. त्यांना सुरू झालेले दुहेरी उत्पन्न पाहता अन्य २६ शेतकऱ्यांनी आपापल्या गरज आणि आर्थिक कुवतीनुसार मनुष्यचलित, अर्धस्वयंचलित किंवा संपूर्ण स्वयंचलित पुनर्लागवड यंत्रे खरेदी केली. मग या यंत्रांचा वापर केवळ स्वतःच्या गावापुरताच न राहता आसपासच्या गावामध्ये होऊ लागला. आज या परिसरातील १६५० हेक्टर ( सुमारे ६५ टक्के) क्षेत्रामध्ये यंत्राद्वारे भात पुनर्लागवड होत आहे. हे यंत्र २५०० रुपये प्रति एकर या भाड्याप्रमाणे पुनर्लागवड करून दिली जाते. पुनर्लागवडीचा हा खर्च माणसांद्वारे पुनर्लागवडीच्या खर्चाच्या ( ३ ते ४ हजार रुपये प्रति एकर) तुलनेत कमी आहे.

आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रसार किती वेगाने होऊ शकतो, याचा मार्गच या बद्दुवाल गावाने सर्वांना दाखवला आहे. अधिक मजुरांवर अवलंबून असलेल्या पारंपरिक तंत्राऐवजी भात आणि गहू लागवडीच्या यंत्राकडे शेतकरी वळत आहेत. मॅट पद्धतीच्या रोपांची निर्मिती व विक्री, पुनर्लागवडीसाठी यंत्र भाड्याने देणे, पुनर्लागवड करून देणे अशा अनेक प्रकारे येथील तरूणांनी किमान स्वयंरोजगार ते उद्योजकता इथपर्यंतचा मोठा टप्पा पार पाडला आहे.

(स्रोत ः भारतीय कृषी संशोधन संस्थेचे कृषी तंत्रज्ञान वापर संशोधन संस्था (ATARI), लुधियाना, पंजाब.)


इतर टेक्नोवन
एकाच झाडावर वांगी, टोमॅटोच्या...वाराणसी (उत्तर प्रदेश) येथील भारतीय भाजीपाला...
मळणी यंत्र वापरताना घ्यावयाची खबरदारीखरिपातील बहुतांश पिके काढणीच्या अंतिम टप्प्यात...
फळे- भाजीपाला साठवणुकीसाठी ‘पुसा फार्म...नवी दिल्ली येथील भारतीय कृषी संशोधन संस्थेने (...
आवळा प्रक्रियेसाठी उपयुक्त उपकरणेआवळा फळांमध्ये भरपूर प्रमाणात जीवनसत्त्व ‘क’ असून...
बियांच्या अंकुरणासोबत वाढीसाठी उपयुक्त...ज्या बिया दीर्घकाल सुप्तावस्थेत राहतात, त्यांच्या...
पाण्यातील सूक्ष्मजीवांचे प्रमाण...ऑस्ट्रेलियातील युनिव्हर्सिटी ऑफ न्यू साउथ वेल्श...
कृषी उत्पादनावरील वातावरण बदलांचे...गेल्या काही वर्षांपासून वातावरण बदलांची मोठी...
नारळाच्या एकाच गर्भापासून अनेक फुटवे (...नारळाचे झाड हे सावकाश वाढणारे असून, त्याची पैदास...
पाचट कुट्टी यंत्राचा वापर ऊसशेतीत ठरला...ऊसशेतीतील वेळ, खर्च व मजूरबळ कमी करून उत्पादन...
द्राक्ष पिकातील कलम वर्षभर यशस्वी...महाराष्ट्रात द्राक्ष, आंबा व अन्य फळपिकांचे कलम...
सोयाबीन काढणी, मळणी, साठवण तंत्रसोयाबीनची काढणी, मळणी आणि साठवण वेळेवर...
पेरणी ते काढणी- जपला यांत्रिकीकरणाचा वसागरज ही शोधाचा जननी असते. त्यातूनच निंभोरा बोडखा (...
पंजाबातील बद्दुवाल गावाने रचला...भारतातील भात आणि गहू यांचे कोठार म्हणून ओळखल्या...
संपूर्ण कुजलेल्या कंपोस्ट खतांचाच वापर...अर्बाना कॅम्पेन येथील इल्लिनॉइज विद्यापीठातील...
‘इंडो- इस्राईल तंत्रज्ञानातून संत्रा...नागपुरी संत्र्याची हेक्टरी उत्पादकता वाढण्यासाठी...
चीज उद्योगातील निवळीपासून मिळवता येतील...चीजनिर्मिती व्यवसायामध्ये मिळणाऱ्या निवळीसारख्या...
एकात्मिक पद्धतीने कमी करता येईल ...विनामशागत शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या शेतीमध्ये...
नवे अन्न गोठवण तंत्र वाचवेल प्रचंड ऊर्जागोठवलेल्या खाद्यपदार्थांचा दर्जा सुधारण्यासाठी...
विद्यार्थ्यांनी तयार केले ऊस लागवड यंत्रमहाराष्ट्रामध्ये उसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात...
पिकाच्या गरजेवेळीच पाणी देणारे ‘ग्रो...आपण पिकाला पाणी कधी देतो? पिकाला गरज असताना की...