agricultural stories in Marathi, Technowon, Solar-powered microbes to feed the world | Agrowon

सौरऊर्जेवर कार्यरत सूक्ष्मजीव पुरवतील आहार

टीम अॅग्रोवन
शनिवार, 7 ऑगस्ट 2021

पारंपरिक पद्धतीने पिकांचे उत्पादन घेण्यापेक्षाही हे नवीन तंत्रज्ञान अधिक कार्यक्षम आणि पर्यावरणपूरक ठरू शकेल, असा दावा गॉटिंगेन विद्यापीठातील संशोधकांनी केला आहे. त्यांच्या संशोधनाचे निष्कर्ष ‘प्रोसिडिंग्ज ऑफ द नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस’मध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा गट सौरऊर्जेवर अधिक प्रमाणात सूक्ष्मजीव आधारित प्रथिनांच्या निर्मितीसाठी प्रयत्न करत आहे. केवळ प्रथिनेच नाही, तर अन्य पोषक अन्नद्रव्येही त्यातून उपलब्ध होऊ शकतील. या पद्धतीमध्ये सौरऊर्जा, जमीन, पोषक घटक आणि वातावरणातून कार्बन डायऑक्साइड इ. घटक घेतले जातात. पारंपरिक पद्धतीने पिकांचे उत्पादन घेण्यापेक्षाही हे नवीन तंत्रज्ञान अधिक कार्यक्षम आणि पर्यावरणपूरक ठरू शकेल, असा दावा गॉटिंगेन विद्यापीठातील संशोधकांनी केला आहे. त्यांच्या संशोधनाचे निष्कर्ष ‘प्रोसिडिंग्ज ऑफ द नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस’मध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहेत.

आहारापासून विहारापर्यंत, अगदी पचनापर्यंत सर्व प्रकारच्या क्रियांमध्ये सूक्ष्मजीव अत्यंत महत्त्वाची भूमिका निभावतात. उदा. चीज ते इडली. पदार्थांची पचनीयता वाढवण्यासोबत पोषकताही वाढवली जाते. वाढत्या लोकसंख्येबरोबर उपलब्ध जमिनीचे प्रमाण नेहमीच कमी होत जाणार आहे. अशा वेळी अन्नसुरक्षेच्या दृष्टीने प्राणीज उत्पादनांची मागणी वाढत जाणार आहे. केवळ शेती आणि पशुपालनातून ही गरज भागवायची म्हटले तर त्याची पर्यावरणाला मोठी किंमत चुकवावी लागेल. अशा वेळी गॉटिंगेन विद्यापीठातील संशोधकांच्या नेतृत्वाखाली आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा गट सौरऊर्जेच्या साह्याने सूक्ष्मजीवांद्वारे प्रथिने व पोषक घटकांची निर्मिती करण्याच्या उद्देशाने संशोधन करत आहे. हे तंत्र अधिक पर्यावरणपूरक ठरेल, असा त्यांचा दावा आहे.

प्रयोगशाळेमध्ये सौरऊर्जा, जमीन, पोषक घटक आणि वातावरणातून कार्बन डायऑक्साइड या बाबींच्या साह्याने सूक्ष्मजीवांची वाढ करून त्यापासून तयार केलेली प्रथिन व पोषक घटकयुक्त भुकटी ही विविध पदार्थांच्या निर्मितीसाठी वापरता येईल. या भुकटीपासून पशुआहार आणि मानवी अन्नही तयार करता येते. प्रयोगशाळेमध्ये कमी प्रमाणात केलेल्या या प्रक्रियेच्या प्रत्येक टप्प्यातील ऊर्जा आवश्यकता, गरज लक्षात घेऊन त्याची पूर्तता करण्यासाठी किती सौर पॅनेल आवश्यक ठरतील, याचेही विश्‍लेषण केले आहे.

या अभ्यासाचे निष्कर्ष

  • प्रति किलो प्रथिनांच्या उत्पादनासाठी पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेमध्ये केवळ १० टक्के जागा लागेल. येथेही सर्वाधिक कार्यक्षम प्रथिन पुरवणाऱ्या सोयाबीनसारख्या पिकाशी तुलना केली आहे. अन्य पिकांशी व पशुपालनाशी तुलना केली तर ही टक्केवारी आणखी कमी होईल.
  • ज्या ठिकाणी सूर्यप्रकाशाचे प्रमाण कमी आहे, अशा विभागामध्ये ही (उदा. उत्तरेकडील भाग) अन्य पिकाच्या तुलनेमध्ये अधिक सूक्ष्मजीव आधारित उत्पादन मिळवणे शक्य आहे.
  • खते व पाण्याचा पुनर्वापर शक्य असल्याने पाणीही अत्यंत कमी लागणार आहे.
  • यासाठी जमीन किंवा चांगली माती आवश्यक नाही. त्यामुळे शेती शक्य नसलेल्या प्रदेशातही (उदा. वाळवंट, क्षारपड जमिनी इ.) उत्पादन घेणे शक्य आहे.

या पूर्वी झालेल्या अभ्यासामध्ये सूक्ष्मजीवांपासून प्राप्त केलेल्या प्रथिनांचा वापर पशुआहारामध्ये अत्यंत फायदेशीर असल्याचे पुढे आले आहे. अशा प्रकारचे व्यावसायिक उत्पादन युरोपीय देशात घेतले जात आहे. त्याविषयी माहिती देताना संशोधक डोरियन लेगर यांनी सांगितले, की सूक्ष्मजीवापासून मिळवल्या जाणाऱ्या उत्पादनातून उच्च दर्जाचे प्रथिने, अमिनो आम्ले उपलब्ध होतात. त्याच प्रमाणे जीवनसत्त्वे, खनिजेही मिळतात. मानवी आहारासाठीची त्यांची उपयुक्तता चाचण्या व प्रयोगांच्या आधारावर अधिक स्पष्ट करण्याची आवश्यकता आहे.
सध्या सुमारे ३० ते ४० टक्के क्षेत्र हे शेतीखाली आहे. उर्वरित क्षेत्र हे विविध कारणांमुळे शेतीयोग्य राहिलेले नाही. जागतिक पातळीवर दर दहामागे एक व्यक्ती ही कुपोषित आहे. सौरऊर्जेवर आधारित अधिक पोषक अशा सूक्ष्मजीव आधारित उत्पादनामुळे कमी जागेमध्ये पोषक उत्पादने तयार करणे शक्य होईल.

 


फोटो गॅलरी

इतर टेक्नोवन
संपूर्ण कुजलेल्या कंपोस्ट खतांचाच वापर...अर्बाना कॅम्पेन येथील इल्लिनॉइज विद्यापीठातील...
‘इंडो- इस्राईल तंत्रज्ञानातून संत्रा...नागपुरी संत्र्याची हेक्टरी उत्पादकता वाढण्यासाठी...
चीज उद्योगातील निवळीपासून मिळवता येतील...चीजनिर्मिती व्यवसायामध्ये मिळणाऱ्या निवळीसारख्या...
एकात्मिक पद्धतीने कमी करता येईल ...विनामशागत शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या शेतीमध्ये...
नवे अन्न गोठवण तंत्र वाचवेल प्रचंड ऊर्जागोठवलेल्या खाद्यपदार्थांचा दर्जा सुधारण्यासाठी...
विद्यार्थ्यांनी तयार केले ऊस लागवड यंत्रमहाराष्ट्रामध्ये उसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात...
पिकाच्या गरजेवेळीच पाणी देणारे ‘ग्रो...आपण पिकाला पाणी कधी देतो? पिकाला गरज असताना की...
परागवाहकांच्या सुरक्षिततेसाठी ‘आभासी...परागवाहकांसाठी सुरक्षित जागा असे म्हटल्यावर...
तंत्र व चोख व्यवस्थापानातून वाढवली...दीडशे दिवस पीक कालावधी, टोकण पद्धतीची लागवड, ठिबक...
केळी पिठापासून नावीन्यपूर्ण पदार्थ...केळी ताजी खाण्यासोबतच त्यापासून विविध मूल्यवर्धित...
मूलस्थानी जलसंधारणासाठी बंदिस्त वाफे...सातत्याने बदलत असलेल्या वातावरणात कृषी...
तलावातील शास्त्रीय मत्स्यपालनातून वाढले...बराकपूर (कोलकाता) येथील केंद्रीय भूजलाशयीन मत्स्य...
स्मार्टफोन स्क्रीनवर तपासता येईल माती,...केवळ फोन करणे किंवा गेम खेळण्यापेक्षाही...
पिकांच्या काढणीसाठी ‘रिपर बाइंडर’पारंपरिक पद्धतीने पिकांच्या काढणीसाठी एकरी १० ते...
मका मुळांची वाढ, कोन ठरवणारे जनुक ओळखलेमुळाची वाढ होताना त्यांचा कोन निर्धारित करण्याचे...
वातावरण नियंत्रणासाठी फॉगिंग तंत्राचा...पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक ते तापमान, आर्द्रता...
अशोक कोळपे ठरतेय शेतकऱ्यांना उपयोगीशेतीत मजूर ही सर्वात मोठी समस्या ठरत असून...
सौरऊर्जेवर कार्यरत सूक्ष्मजीव पुरवतील...आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा गट सौरऊर्जेवर अधिक...
बुरशींच्या संबंधाने वनस्पतींच्या गाली...जेव्हा वनस्पतीच्या मुळाभोवती उपयुक्त बुरशींची...
सोयाबीनमधील सुधारित तंत्र पोचले...परभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी...